Ăn cơm mới, ni chuyện cũ

Ở đồng qu, thế m lắm chuyện

Phi Vn

__________________________________________________________________________

 

Đồng Qu , tc phẩm của Phi Vn (1) gồm 2 phần: 12 bi phng sự ngắn v phng sự tiểu thuyết Dưới đồng su .

 

Tc phẩm được giải nhứt cuộc thi văn chương của Hội Khuyến Học Cần Thơ năm 1943. (2). Lc đ, Phi Vn 26 tuổi. Tuy chỉ l giải thưởng của một địa phương, một khu vực, nhưng ảnh hưởng v gi trị của tc phẩm đ vượt khỏi khng gian v thời gian. Sức thu ht lạ kỳ của tc phẩm chnh l ở chỗ, từ những ghi chp, c thật, sống thật ở một vng tận cng pha nam Tổ quốc: C Mau-Bạc Liu những năm đầu thế kỷ 20 m trong ton thin phng sự, c lần đề cập đến một cu chuyện vo năm một ngn chn trăm ba mươi ba .

 

Cho nn ăn cơm mới, ni chuyện cũ l vậy. Nhất l đang ở hải ngoại gần mười năm đầu của thin nin kỷ thứ ba m nhắc lại Đồng Qu của Phi Vn, giống như đem chuyện trăm năm trở lại bn, khng biết c cổ lổ sĩ qu khng?

 

Nhưng đọc trong Đồng Qu, c cu Phi Vn viết : Đ l...ai ka, chớ ti, ti l một kẻ từng lượm mt từ hột ngọc trời, từng cắm từng cọng la, c bao giờ ti đang tay bứt cả cội nguồn.

 

Đọc đến m bng hong, tuy trong tc phẩm , đ chỉ l suy nghĩ của một anh đi cu c ln.

 

Như lời tc giả mở đầu thin phng sự:

 

Đy l những bi bo. Bởi thế cch hnh văn cũng như nội dung đều c tnh cch nhật trnh...lối văn gần như cẩu thả...cu chuyện c vẻ nhất thời...

Hnh ảnh những nhn vật trong chuyện-những người đ cng ti sống chung-ngy nay đ mờ trong k ức.

Kể lại một qung đời phải chăng l sống lại với ngy qua? C lẽ thế. Nhưng ti muốn xa hơn: vẽ một bức tranh phong tục v tập qun.

 

Đọc lại Đồng Qu, chng ta thấy lối văn chơn chất miền Nam của tc giả khng cẩu thả, tri lại thật gỉản dị v sinh động.

 

Ni về phong tục, tập qun, trước l ni về sinh hoạt cơ bản của người dn C Mau-Bạc Liu thời đ. Lao động nng nghiệp giữa thin nhin khắc nghiệt nhưng họ vẫn khng nhụt ch. Họ l ai? C thể ni l những người tận cng, dưới đy x hội đang mưu sinh trn một vng đất hẻo lnh, xa xi của Tổ quốc. Họ chấp nhận số phận v đem mồ hi lao động đổi lấy miếng cơm. Họ vẫn c những rung động của con người bnh thường, biết thương yu, biết cảm xc trước thin nhin, ấp ủ những ước mơ, m từ đ, đ gp phần tiếp nối hnh thnh dng văn học dn gian Nam bộ, dng văn học văn minh sng nước qua cc điệu h, cu ht. Andr Gide c Symphonie pastorale th Phi Vn cũng c Khc nhạc đồng qu꒒:

 

Ti chồm ra ngoi nhn cảnh vắng. Bn vm, hng dừa nước m -u lu lu thấy le-li một nh đn; bn bờ kia thỉnh -thoảng nghe tiếng chy gi gạo, tiếng ch sủa đm. Đm nay chỉ c vnh trăng hai mươi, nhưng sao đầy trời gp nh sng lại lm cho cảnh vật thm ảo- huyền thơ mộng. (Tiếng h trong đm vắng)

 

Cuộc sống trn sng nước, gắn b với thin nhin ruộng đồng l nền tảng sinh hoạt của cư dn C Mau. Cảm xc trong sng, dịu dng trong nỗi vỗ về an ủi của thin nhin đ gip họ qun đi lao cng khổ tr:

 

Thả cu xong, ti nằm trn sạp, chờ tới gic đi thăm c.

Đm ấy khng trăng. Mun ngn con mắt long lanh trn nền trời đen thẫm. Cnh đồng lặng ngủ trong nh sng mờ-mờ. Gi thoảng từng hồi, từng hồi ngọn la cựa mnh xo-xạc. Tiếng giạt-snh vang ln trong im lặng xa-xa. Ti cảm thấy bồi hồi tưởng nhớ đu đu, rồi nhẹ-nhng, rồi khoan khoi, ti rung đi ca.(Dưới đồng su).

 

Hy qun đi nh sng đn điện, cc phương tiện giao thng như xe đạp, xe gắn my, xe hơi v những xa lộ cao tốc...Qun hết đi cc phương tiện văn minh vật chất hiện đang vy phủ quanh ta để đọc Đồng Qu. Họa hoằn lắm trong hn lễ, trong giỗ quải ko dần đến đm hm, mới c đn tọa đăng hay đn măng-sng, cn khng th chỉ b l dừa kh lm đuốc. Đi lại giữa cc vng sng rạch, xẻo, trấp...từ nh ra ruộng, thăm đồng chủ yếu l...đi bộ, cho ghe, chống xuồng. Đ l hnh ảnh sinh hoạt của nng dn C Mau trong phng sự của Phi Vn. Nhưng khng v thế m sinh hoạt của họ trở nn bn lầy nườc đọng, khi họ đ chấp nhận sống chết trn vng đất đ phải chọn để mưu sinh. Khng đi su vo cuộc sống của họ, khng sống v lớn ln nơi đ, kh m thấu hiểu được tnh cảnh v tm hồn của họ:

 

Năm nay ở sn ng Chủ nhộn-nhịp lắm. T điền đập la ngy lẫn đm. Ban đm, nhứt l những đm trăng tỏ, khng thiếu mặt người no ở sn la. Lm việc dưới nh trăng đ t nhọc lại khng tốn đn đuốc...

Trong những lc ấy, họ ni chuyện tiếu lm, chuyện ma, chuyện quỷ, chuyện đời.

Lc nghỉ, họ lại tổ chức nhiều cuộc vui th vị như l nhảy chan-chn, trốn kiếm, u, ct bắt, nhảy dy, th v...

Những tr ấy khng phải chỉ dnh ring cho trẻ nhỏ m cả đn ng, đn b cũng nho v chơi

Đm ấy trời trăng sng như ban ngy. (Dưới đồng su)

 

Lng Thới Bnh c lẽ l hnh ảnh tiu biểu nhất trong tc phẩm Đồng Qu, hnh ảnh của đời sống mang tnh đặc th của C Mau thời đ. Vẻ thanh bnh, thanh thản từ cuộc sống vật chất đến nội tm của người dn chn lấm tay bn sau những lo toan của đời thường, được miu tả trong tc phẩm, d đ hơn nửa thế kỷ qua, gợi nhớ trong lng người đọc qu hương bn kia bờ Thi Bnh về một dng sng, một hng dừa nước, rạch bần, ngọn m u nơi qu cũ...

 

Lng Thới Bnh np mnh trong chm dừa xanh rậm. Vi xm nh l leo-heo ở dọc theo bờ kinh nhỏ, yn tỉnh với thng ngy.

Cứ mỗi buổi sng l đn ng, đn b lẩn cả con nt vc cuốc ra đồng, quanh năm lm bạn với mấy mẫu ruộng nh, vi cng rẫy khm.

Ở đầu kinh thng ra dng sng Trẹm, một ci chợ nho nhỏ nổi ln. Hai bn, hai dy phố ngi đứng sm-sụp chịu đựng với nắng mưa như xiu vẹo.

Đấy l nơi chứa đựng một phần dn chng trong buổi sng, đy l nơi người ta tm những thức ăn, vật dng.

Cứ độ hai ngy, con tu Rạch-Gi gh ngang, đem lại nhiều hng ha ở thị thnh.

Mỗi lần tu xp-l đng xa, l thin hạ nhao nhao ra đn, chen lấn ồn o. Rồi mỗi khi tu đi, chợ tan, lng Thới Bnh yn tĩnh trở lại.

Dng sng Trẹm lững-lờ tri ngang v ban chiều, trong chm dừa xanh ấy, mấy ln khi trắng bốc ln.

Người đn b xong việc bếp nc, ẵm con ra đợi chồng về, lu lu đuổi bầy g đang bươi trn giồng rau cải. (Quỷ vương)

 

Rời lng Thới Bnh, tc giả dẫn người đọc lội vo cc vng sng nước chằng chịt, no l: Rạch Ruộng, Rạch Rng, Rạch Cui, Rạch Bần...no l Tắc ng Do,, Vm sng Mang Giỗ, sng Bi Hp, Mương Chệc Kịch, Tham Trơi, Dớn, Năm Căn...Mới thấy vốn sống thực tế của nh văn, nh bo Phi Vn!

 

-H hơ...ớ người khng quen ơi,

Nghe anh, em cũng muốn thương nhiều,

Nhưng hoa đ c chủ, kh chiều dạ anh....

-H hơ... chim kia cn thỏ thẻ trn cnh,

Nghe em ni vậy, dạ khng đnh rẻ phn...

 

Buổi ban đầu, văn học miền Nam hnh thnh từ những giọng h, điệu ht gắn liền với sng nước gi trăng. Cho nn trong Đồng Qu, tiếng h cũng gp mặt trong phng sự.

Cất một giọng h v chờ đối đp với niềm vui điệu nghệ gặp nhau l mầy tao quấn qut. C khi l điệu h nn duyn nn nghĩa, c khi l điệu h của khch thương hồ theo cuộc tnh gi thoảng my bay, hoặc bịn rịn hẹn ngy tao ngộ. Nhưng trong phng sự ngắn Tiếng h trong đm vắng, tiếng h đ dẫn tới một bi hi kịch, tiếng h mồi chi cho một vụ cướp trn sng:

 

Ti hnh dung một c thn nữ my liễu, m đo, c vc mnh thon thon, c bộ tịch khả i...

...Bỗng anh cho đang ngồi nghỉ tay, giật mnh đứng phắt dậy. Trong chớp nhong, anh bị một tn lực lưỡng thộp ngực anh, đưa ngọn dao ngay cần cổ ...Ti giợm la nhưng một thằng trong bọn ấn cho ti một ci chỏ vo hng...

Đ thế, tiếng con nhỏ h cn tru gan trong mui nhỏ:

Ch bảy coi c con đn b no ở trong mui, đ cổ lột cho ti sợi dy chuyền!...

 

Cho nn ở đồng qu, thế m lắm chuyện

Chuyện g?

 

Đầu tin l chuyện chữa bịnh. Tri gi, trở trời, cảm mạo hay bất cứ bịnh lạ g th đều được coi l mắc bịnh t. Thậm ch ở nhiều nơi, con sanh ra trng tuổi mẹ hoặc cha cũng l điềm khng tốt. Phải mời thầy php, thầy cng tới lm php sự, rồi giả bộ đem đứa b ra bỏ ở gốc cy, bụi cỏ no đ, rồi một người trong thn tộc lm bộ lượm được đứa b bị bỏ rơi đem về v cho lại m n nui...Vậy l hai m con khng cn kỵ tuổi nữa m chu b lại dễ nui.

 

Do đ, C Mau ni ring, được coi l đất dụng v của cc loại thầy, m chỉ ring ở Xm Rạch Cc cc đu chẳng thấy, chỉ thấy ton l Thầy Ra, Thầy Php, ng Đồng, B Cốt, C Tư, C Hai, C Bảy... Ở đy c Xc ng- tức Quan Cng- l được nhiều người rước nhất.Nhưng muốn cầu Đức Quan Thnh về th phải tốn một con heo (con gỏi) ...sau khi lễ đn rồi, lẽ cố nhin l phải về tay ng Xc.

Hay c đi qua Rạch B Gi Sốc th phải d chừng thần rừng quỉ bụi đất Khnh Lm.

 

Rồi thm ng Thầy Php c ba tổ với đạo ph thần, bắt ấn quyết v niệm ch m m xơ rốp...M ha xơ rốp...

 

Cả nơi sằn d qu ma ở tận cng Đất Mũi Năm Căn cn c sự hiện diện của Mt Văn Quang (Maitre Văn Quang) l người c ti: Ti đon số, ti coi tướng, coi tử vi, m đặc biệt hơn hết l ti lẻo mp lanh mồm.

 

Ba ch, ph php, niệm ch, bắt quyết, trấn ếm...từ cc nguồn Ty, Tu, Min, Lo...được thi triển trn vng đất tn bồi, nơi dn Min đ từng sống lu đời, cng những đon lưu dn Việt, Trung hoa ( chủ yếu l Triều Chu, Quảng Đng, Phước Kiến).

 

Phng sự Đồng Qu của Phi Vn cho thấy tnh trạng tối tăm dốt nt của người dn trong x hội đương thời, ở một nơi m địa giới hnh chnh cn nhiều thay đổi, ty thuộc vo hon cảnh kinh tế, chnh trị v qun sự từng giai đọan.

 

V lc đ, C Mau cn l một quận của tỉnh Bạc Liu.

 

C Mau l xứ qu ma

Muỗi bằng g mi, cọp ta bằng tru. (3)

C Mau khỉ khọt trn bưng

Dưới sng sấu lội, trn rng cọp um

Bạc Liu l xứ cơ cầu

Dưới sng c chốt, trn bờ Triều Chu...

 

Tưởng cũng nn lược qua cht t sử liệu về phần đất cực nam Tổ quốc ny:

Cuối thế kỷ 17, Mạc Cửu dẫn một số người Trung Hoa bi Mn phục Minh đến H Tin, chiu tập đm lưu dn, lập nn bảy x dọc theo bờ biển hai x ở pha cực Nam l Rạch Gi

v C Mau...

Năm Gia Long thứ 7 (1808) đổi C Mau ra huyện Long Xuyn... Năm Minh Mạng thứ 6 (1825), đặt một tri huyện để cai trị...

..Qua thời Php thuộc, từ khi C Mau thuộc về tỉnh Bạc Liu, th thường bổ nhiệm một ng phủ, hoặc một ng đốc phủ sứ lm chủ quận...

...Theo hiệp định Genve, ngy 20.10.54, C Mau được chỉ định l vng tập kết . Tại Vm sng ng Đốc, tu Nga (Stavropol), tu Ba Lan (Kelinski) đậu chực sẵn sng để chở ra Bắc những người đi tập kết .

Theo sắc lịnh số 143/NV ngy 25.10.55 thời Đệ nhứt Cộng Ha, C Mau đổi tn l An Xuyn. (4)

Từ sau 30.4.75, C Mau thay tn l Minh Hi.

 

Từ tnh trạng dn tr thấp km của đại đa số t điền, dẫn đến niềm tin m muội vo cc đấng Thần linh, m họ nghĩ rằng sẽ gip họ tiu trừ hết cc bịnh tật lẫn giải quyết cc vấn dề khc trong cuộc sống,

 

Khi đạo ba thnh, m hễ thnh th n linh nghiệm v cng. Theo lời thầy ti, n dng được đủ cch.. Trừ t, ếm quỷ, trị cc nọc độc, giải ph ba khc, lm mờ mắt kẻ th, lm thương ha ght, lm ght ha thương, th ai c thể lm chết được họ, thương ai c thể lm cho họ m...ty theo tay ấn mnh bắt, ty theo muốn mnh quyết định...

 

Kết quả thế no?

 

-Thằng Năm v ng Xc chia nhau con heo cng cn bịnh nhn, bịnh vẫn hon bịnh.

(Chu Xương cử thanh long đao)

i i, thằng cha thầy ch nầy, sao mầy dm m tao? Bung ra khng?...Bung!....Guốc n !...v sau cng l tiếng thằng Năm...i cha ! Con tinh dữ qu ! (ng tướng thầy ba)

-Thầy Php với l ba Tổ v đệ tử với đạo ph thần cũng khng cứu nỗi con gi, khng cứu nỗi người thương Ối trời ơ ! Ối quỷ thần ơi ! Quỷ vương đ bắt con ti đem đi theo rồi (Dưới đồng su)

-Cn thầy tướng số Mt Văn Quang, sau khi bị tổ trc, bị đập một trận nhừ tử, đ㒒trt linh hồn tại xứ Năm Căn : ci xứ m mt đ phụ vo một cht cng lm tri mất tiếng qu ma

 

Trong cảnh cng quẫn bị dồn đến chưn tường, cũng c hạng người lang bạt sống hm nay biết hm nay, khi thn phận cng đinh đ đưa đẩy họ đến nơi cng trời cuối đất. Họ quan niệm:

 

Vn bi hễ khng chn th b, đnh mẹ n một tụ, cho n ra sao th ra !

đời khng lm được Phật, th lm ăn cướp chớ c g lo mậy !...

 

Tuy sống trong tnh trạng dốt nt qu ma v m tn dị đoan, họ vẫn gĩữ được bản chất lương thiện của người nng dn thuần phc tin chắc c sự linh nghiệm của đạo ba cũng như người ta tin c sự thưởng phạt của đất trời.

 

Hết chuyện chữa bịnh, tới chuyện sinh hoạt giải tr.

 

Tc giả phng sự Đồng Qu đ đc kết phong tục, tập qun sống của người dn C Mau thời buổi ấy bằng vi nt chấm ph rất sống động!

 

Muốn ăn uống? - C qun c-ph !

Muốn cng kiến? - C Miễu B !

Khng muốn sống nữa? - ng l chủ bn hm.

Nhưng sống vui vẻ, khng phải chỉ ăn m thi. Cần phải c những cuộc vui khc : h trường l một sự tối cần; chứng cớ, mỗi lần ht cho B xem, người hng xm đều đến xem ngập miễu !...

Miễu B ở bn kia sng Quan -Lộ! M bn kia sng Quan- Lộ nay l xm...bến xe đ.

 

C Mau đ c Mt Văn Quang đem cht văn minh xuống tới Năm Căn th by giờ C Mau cũng đ c những chuyến xe đ nối liền C Mau tới Bạc Liu, tới cc tỉnh miệt trn, ln tận Mỹ Tho, Saigon...ng chủ bn hm nghiễm nhin lm chức Hội trưởng Hội Miễu B.. Miễu B biến thnh h trường nn ng chủ bn hm- Hội truởng Hội Miễu B kim nhiệm ng Bầu v ng lập gnh ht bội. ng nghĩ:

 

Mnh muốn ch nước lợi dn, đi ht đu chi cho xa, mỗi đm ở đy mỗi ht, vừa... cho B xem, vừa cầm chn đm dn thn yu. Tốn bao nhiu? Một cắt bạc !

 

V p-phch chữ quốc ngữ được dựng ln:

 

Đm nay chng ti viễn tuồn : Qu dun đạo: Tuồn thiệt l ly kỳ... D cửa: Một cắt bạc!

 

Theo đ pht triển, gnh ht bội chỉn đốn theo cải lương- ng bầu-ng hội trưởng-ng chủ bn hm...l người kinh doanh.

 

Vo năm một ngn chn trăm ba mươi ba...Một hm, ci bảng giấy liễn đỏ, đầy đặc những chữ to to bất chấp chnh tả :

 

Bổn ban mới tiển được nhiều c đu kht. Ngoi c Tư B, Xu Liệu, Ba Kim, cn tất cả 9 đu. Lun tiện, xửa rạp lại, chia hạn : Thượn hạn :5 cắt, hạn nhứt : 3 cắt, hạn nh : 2 cắt, hạn ba : 1 cắt. V mỗi chiều thứ bảy c đm đặt biệt cho qu ng, qu Thầy, c chưn bươm bướm. Bổn ban đ chỉn đốn theo cải lươn. Bỏ qua rất uổn...( Chợ hay qu ? )

 

Đọc lại Đồng Qu m thấy vui niềm vui hồn nhin dễ di của người dn đầu tắt mặt tối chn lấm tay bn.

 

Khi c Tư B trong vai Điu Thuyền, v được một quan khn giảchiếu cố ...sắp sanh một quan con, nn ng bầu phải thay vai đo khc. Tuồng đang diễn, giới khn giả xe đ cũng thnh thật gp :

 

Điu Thuyền m đẹp như vậy , th thằng cha Lữ Bố nếu c say m, chắc l tại n...buồn ngủ qu rồi !

V c đo thế c Tư B trong vai Điu Thuyền cũng khng ngại tạm ngừng vai diễn để đp lễ :

Xin lỗi qu ng, qu b, khốn nạn ci anh no ni ti l Chung V Diệm !

 

Hay trong phng sự Đổng Trc biết sập gin , người đọc như ha mnh vo hoạt cảnh của khn giả, khng phải ở tuồng ht m l phản ứng của khn giả, được Phi Vn lột tả một cch ti tnh :

 

Anh chng Lữ-Bố c ci bộ ghen tuyệt diệu. Mỗi lần anh hằn-học với Điu Thuyền l mỗi lần mấy c ngồi chen nhau ở hạng ba vo nhau gần nhẩy nhổm v ht h chắt lưỡi như đm thằn lằn ku đi ở trong đnh...

...Bọn thanh nin đầu chải bng lng, chen chc nhau đứng cặp-k, rọ-rạy ni chuỵện vang trời...

...C vi chị đn b bồng con, tay vạch o đưa v cho con b m mắt chăm ngay ln sn khấu, hồn gởi trọn cho Điu Thuyền. Đứa con ngậm v khng được vng khc r ln. Chị ta khng kể đến, cứ đứng sững giơ tay đnh chan-cht vo đt đứa con. Đứa b khc ngất...

 

Phng sự ngắn Quỷ vươngviết về giới trẻ. C Mau tuy xa v l xứ qu ma nhưng ln gi văn minh dởm cũng c lần thổi về, mang lại những từ mới như Văn minh, Hủ lậu, Nữ quyền, Gic ngộ.... v người ta lấy lm lạ sao thằng Chột con ng Bnh lại đổi tn l Hong Hoa, lần lần thằng Phinh chu ng Ph Tm đổi l Tuấn Nghĩa, thằng Tch em Tuần Danh l Vn Mộng, cho đến con Đẹt em gi ch Phồi cũng xưng l Thy Liễu v con t của ng Ph Cao l Kiều Nga.

 

...hễ gặp nhau l ci đầu rất su, cha tay ra siết chặt :

-Vn Mộng xin knh cho Kiều Nga ! hay :

-Thy Liễu ny đa tạ huynh ng Tuấn Nghĩa !

 

Cc bực cha mẹ, c bc v b con lng giềng gọi gộp đm trẻ đ l Quỷ vương, dng chổi qut lm chng xn xao, t lăn ra, b cng, mạnh ai nấy kiếm đường tẩu thot...

 

Nhưng ba văn minh cn ảnh hưởng nn chạy trối chết m vẫn cn vớt vt :

 

Minh Tm thot được ra ngo, hồn phi phch tn, lăn x theo Vn Mộng ku khe khẽ :

-Vn huynh, Vn huynh ! Đợi đệ theo với !...

 

Ngoi giới nng dn, cn c cc từng lớp khc nữa. Họ c t nhiều vốn liếng nho học, biết chữ quốc ngữ v tiếng ty. Cc nhn vật thầy gio trong Muốn ăn trứng nhạn, Tiếng h trong đm vắng, Cc tr ơi, thầy phen nầy thọ tử ... phải biết sống chết với địa phương th mới trị nỗi đm học tr rắn mắt, v đ khng c biết bao nhiu thầy v chịu khng nổi lũ con nt trời đnh ấy phải cuốn gi bỏ trường m trốn đi

 

...Tuy nhin trong cc nghề kiếm ăn, nghề dạy học vẫn giữ một địa vị quan trọng ở trong đồng, đu đu cũng khng dm coi thường.

 

Được trọng vọng nhưng trong sinh hoạt thường nhựt, thầy cũng lắm phen thất đin bt đảo, như theo ghe đi đưa du lại bị cướp, h hồn h va v m giọng h thn nữ trn ghe ăn cướp...hay cứ tưởng bị trng độc ba ngi khi ham ăn heo cấn v hốt uống rượu rừng.

 

Ni g đến những người c cht địa vị vai vế ở nng thn như Hương Ba, Chnh Kh trong Trao thn con khỉ mốc hay ng Chủ, Ph X Việt trong Đạo.

 

Hn lễ, giỗ chạp l những dịp tụ hội kh đng đủ cc nhn vật ny v cũng l dịp để họ ni chữ .Bn cạnh ci vui thanh nh cn c ci vui trần tục rất dn d m chỉ ở những đm giỗ, đm tiệc rất bnh dn, bản tnh con người được phơi by r nt. Nhất l khi đ vo vai ba chn rượu. Một Đnh ynh m ăn, một php sư Nẫm chỉ chờ cơ hội l ực một hơi ba ly rượu đế, chấp chấp ngon lnh rồi cầm rt thm ly mnh v ly khch.

 

Mở đầu cuộc ni chữ, tc giả dẫn người đọc vo thế trận bằng cch giới thiệu hai nhn vật chnh :

 

Bỗng dưng ng (chủ) đứng ngay lại, nhn về pha cuối bn :

-y ch ! Bữa nay c thắng Ph x nữa chớ. Thằng sing qu, mầy ở trn Đồng Cộ hay giỗ hồi no m xuống đy mậy ?

Ph X vui miệng :

-Bẩm Chủ, ti theo mng mng mở tri trong rạch m tm tới !

Rồi từ chữ Đạo, hai người thi nhau l giải v ni chữ. No l đương vị hnh chnh khng ỷ chng hiếp c, giờ co lo hồi gia lẽ no Qun tử bất on thin hề bất vưu nhn ...rồi no ldng bất qu thin, cường bất qu l :

Tửu nhập ngn xuất, Ph X Việt l giải chữ Đạo theo lối chiết tự :

Tự mnh thng tri m dương, biết phn phải tri, biết lẽ chnh t, mới phải Đạo hon ton chớ. Ấy l ti chỉ chiết tự sơ sơ như thế, chớ phải nếu giải cho rnh th phải cắt nghĩa tại sao chữ Đạo lin tiếp đến mười hai nt, mười hai hội của kh vận tuần huờn từ t, sửu ch ư tuất, hợi.

 

Đ l phong cch sống của người dn miền Nam. C điều g đ mới nhn ở bề ngoi tưởng chừng như bung thả, nhưng trong đời sống nội tm, họ vẫn hm dưỡng đạo nghĩa (điệu nghệ) . Sống ở một vng đất mới khai ph, đa số họ l lưu dn, nhiều người thn sơ thất sở. Họ muốn tạo dựng cuộc sống mới với một tm hồn phng khong tự lưc tự cường, thot khỏi rng buộc khắt khe v bất cng của chnh quyền. Họ biết đến chữ nghĩa v đạo l thnh hiền nhưng đồng thời cũng biết p dụng vo cuộc sống thực tế của họ sao cho phải phải phn phn.

Đ cũng l l do tại sao ở những lng x miền Nam trước đy, họ đều trọng đi, mời mọc những ng thầy Huế về để dạy dỗ con em .

 

Hiểu được mạch sống ngầm trong suốt v cao vọng của người dn miền Nam, mới thấy được v sao m suốt đời, họ cắm mnh trn mảnh đất, chịu đựng một nắng hai sương.

 

Qua phng sựTrao thn con khỉ mốc, người đọc theo đm rước du, theo con tu chạy đ hai hm rồi : sng ng Đốc, kinh xng B Kẹo, Đầm Cn, kinh xng Thọ Mai nhưng xm Kiến Vng vẫn cn xa lơ xa lắc.

 

Người đọc biết được phong tục tập qun về một lễ rước du ngy trước ở sng rạch miền qu, nhưng để đến cch đối đp giữa đng trai, đng gi về đi liễn cưới, sẽ nhận ra thức đối khng giai cấp cầm quyền của họ.

 

Đọc hai cu liễn :

Thừa long lạc ỷ tam chi thọ

Gi phụng quan thnh bch lượng xa

Rễ lnh đủ dựa ti lương đống

Du thảo vui nn bậc thế quyền

ng tộc trưởng đng gi ni thẳng kiến của mnh:

Gi ny thấp thỏi khng biết nm na cao kiến như mấy ng, gi chỉ biết rằng trong rừng nho biển thnh , khng thiếu chi tiếng dng, sao lại đem no l thừa long...gi phụng...tiếng của bậc đế vương vua cha v lm chi cho tủi nhục thm cho con nh dn d㒒chng ti.

 

Anh đi cu c ln đ từng lượm mt từ hột ngọc trời, đ từng cắm từng cọng la, ng tộc trưởng đ thấm nhuần ci thể, ci dụng của chữ nghĩa thnh hiền, th c l no họ đang tm bứt cả cội nguồn.

 

Dẫu l lời ni của nhn vật hay l tm huyết của tc giả Phi Vn, th mối quan hệ thống nhất giữa nhn vật-tcphẩm-tc giả vẫn tập trung nhất qun. Sự thật thật sự của x hội với mun ngn kha cạnh chơn chất th thiển qua sự thật văn học dưới ngi bt phng sự được trau chuốt v sng lọc của tc giả, cho người đọc thấy , lối văn m tc giả khim tốn nicẩu thả...c tnh cch nhật trnh...cu chuyện c vẻ nhất thời, thực ra đ nổi bật quan niệm sống trung hậu, thủy chung, gắn b với đất nước trn tinh thầnquan nhứt thời, dn vạn đại của người Việt miền Nam..

 

Sẽ l một thiếu st rất lớn nếu khng đề cập đến một vấn đề quan trọng trong đời sống dn qu miền Nam thời ấy. Đ l mối quan hệ giữa t điền-chủ điền. Tc giả dnh hẳn một phng sự tiểu thuyết để viết về mối quan hệ ny. Như thể loại được xc định, cc vấn nạn thực tế về thảm cảnh của t điền được phần no tiểu thuyết ha, cho người đọc trnh được những cảm gic nặng nề căng thẳng trước những bất cng x hội, trước những thủ đoạn gian tr của kẻ bc lột.

 

Sự cả tin của nhn vật Su đờn km vo đạo ba thần một lần nữa cho thấy trnh độ dn tr thấp km thời đ, dẫn đến đời sống m muội cng quẫn của giới t điền. M thật ra, th d khng m tn dị đoan, từng lớp t điền cũng vẫn l nạn nhn của giới điền chủ. Một bn c thế, c lực, c tiền, c điền sản, một bn chỉ c mồ hi lao động v niềm hy vọng.

 

ng điền chủ Trần Ho Nghĩa lại l người ho sắc. Cũng như một số điền chủ khng biết nương tay với t điền, ng đ c sẵn những thủ đoạn để thủ lợi v lm giu bất chnh. Khi k tn vo Tờ lnh lm ruộng giao l t điền đ tự k bản n mắc nợ chung thn.

 

Tin vo sự linh nghiệm của đạo ba thần, Sau đờn km khng thấy những mnh khe xảo tr của ng chủ Nghĩa, lc được che giấu bằng giọng lưỡi ngọt ngo, lc mua chuộc cảm tnh

bằng vật chất, lc lại vừa mơn trớn vỗ về bao che km theo những hăm dọa...để chiếm đoạt phụ nữ c thế... Đụng bất cứ chuyện g, Su đờn km cứ lm rm đọc thần ch v vẽ ba......Lng tin tưởng ở đạo ba khiến ti ni mạnh mẽ qu, hng hồn qu, chắc chắn quᒒ...Trong đm trường vắng lặng, ti cng suy nghĩ, cng thm khoan khoi lạ kỳ ? i cu thần ch linh thing ! Hy gp ti thm bao đường vinh quang khc nữa... Trong lc đ, ng Chủ đ mm ba ti nhiều thm, cứ ln la đến nh ti chơi mi...

 

V rồi mối tnh thong qua đối với c Yến, mối tnh đối với Tm n- người đ c lần Su đờn km coi như kẻ tử th-, cả cuộc đời hai mẹ con, dẫn tới bi kịch. Tc giả khng l giải về mu thuẫn giai cấp hay xung đột, đối khng giừa hai từng lớp x hội. Ci chết v bị lm nhục của mẹ Su đờn km đưa tới hnh động của kẻ bị dồn vo chưn tường, phản ứng của tức nước vỡ bờ.

Anh t điền Su đờn km trước đ lnh nợ, giờ lnh n 5 năm t v 10 năm biệt xứ.

 

C hy vọng g vo tương lai của c nhn v x hội?

 

Ở đoạn kết, tm trạng của nhn vật như một nỗi buồn dằng dặc trn sng nước C Mau. Mn hạn t , Su đờn km bỏ lng cũ, cất tạm một căn nh trn hn Đ Bạc. Ở đ, ngy ngy nghe gi tht sng gầm. Chỉ c gi tht sng gầm mới an ủi được lng ti...

M thi, dĩ vng đ chết, cn nhắc lại lm g nữa !...

Họ khng phải l người gy nn tội c, họ chỉ l nạn nhn của hon cảnh x hội v của một thời kỳ...

 

Cn bao nhiu con người nữa, từ sau cuộc đổi đời 75, chiều chiều đứng bn ny bờ đại dương vọng về Qu Mẹ?

 

Ăn cơm mới, ni chuyện cũ cũng khng phải l v nghĩa v n cố tri tn đ m !

 

C Mau bn ấy by giờ ra sao?

 

Lật tập truyện Cnh đồng bất tận v Tạp văn mới xuất bản vi năm trước đy ở trong nước của nh văn nữ Nguyễn Ngọc Tư, cng thm thấm tha những điều m tc giả Phi Vn đ ghi lại từ hơn 60 năm trước. Vẫn l ở đồng qu, thế m lắm chuyện, nhưng Nguyễn Ngọc Tư cn ni thm, cũng về C Mau:

C Mau mnh nổi tiếng qu chừng...sở dĩ qu ti tiếng tăm vang dội v c qu nhiều chuyện...lu bu.

Chuyện g ? Chuyện kinh tế thị trường theo định hướng x hội chủ nghĩa.

...với ln sng di cư của hng trăm, hng ngn người từ nơi khc tới, người Đất Mủi khp cửa lng tin...Những người mới đến sống bằng cch ph rừng, cn qut bi bồi...

 

Hay những cu ht thời đại x hội chủ nghĩa:

 

-Bữa nay tm chết thấy buồn

Ngy mai tm chết lng cn buồn hơn.

-La ln gi một, phn vọt ln mười

 

Niềm tin của người dn vo chnh quyền, vo cuộc sống cũng cạn kiệt theo thời gian:

Ba mươi thng tư ny nữa, l trn hai mươi chn năm ha bnh, con đường quốc lộ ngay

x vẫn ca bi Đường chỉ đẹp khi cn..dang dở

... Hồi đ Thị Trường c ba khng, khng theo giặc, khng bỏ Đảng, bỏ cch

mạng...m by giờtm lum khng- khng gạo, khng tiền, khng c, khng rau cỏ .

Hồi xưa v ngho dốt qu nn thường m tn dị đoan, cn trong chế độ x hội chủ nghĩa ưu việt, hầu như ra đường ai cũng lận lưng bằng đại học th:

 

Đ vi đủ bốn phương tm hướng, cầu xin trời đất, hồi đầu cng vung bằng đầu heo, tm chết, cng hột vịt lộn, tm vẫn lụi đầu, c người bắt ch lm thịt cng (cng ch tức la c trng) . Chẳng biết ai đầu tin pht minh ra cch cng ny. Nhưng nghe buồn cười đến rơi nước mắt.

 

Từ văn học phản ảnh hiện thực, đến cuộc sống hiện thực cn nng hỗi, vừa thổi vừa...xem, đ l chuyện cc cơ quan nh nước tạo điều kiện v hướng dẫn thn nhn tm mộ liệt sĩ bằng phương php ngoại cảm (5)

 

Rồi thm chuyện... lu bu về văn minh văn ha.

 

Hỏi c con gi tn Trang đ học tới lớp mấy rồi, c cười, ngho qu, mấy anh em em hỏng ai biết chữ...

V những đứa trẻ lớn ln...Bến đ, cũng l nơi nhiều đứa con gi qua sng ln thnh phố rao bn mnh trong những chợ vợ, để lại mấy thằng con trai chiều chiều ra bến đn đ đời mới ngơ ngc, trời ơi, mnh đang chờ ai đy.

 

Chuyện...lu bu, cuối cng cũng vo cốt lici khng cần thay đổi đ thay, cn ci cần thay đổi th chưa đổi bao giờ như lời một anh thanh nin:

 

Nh nước hay ni đảng vin, cn bộ l đầy tớ của nhn dn, sao tui thấy đy tớby giờ sống ngon hơn chủ qu trời đất, nhậu chỗ sang, ở nh lầu. Tui hỏng hiểu g hết. (6)

 

Phng sự Đồng Qu của Phi Vn gởi đến người đọc d trước đy, d hiện tại, hnh ảnh cuộc sống của người miền qu Nam Việt. Trải qua vui buồn hay trăn trở một đời trn vng đất mặn phn, họ vẫn khng đang tay bứt cả cội nguồn v họ tin vo luật thưởng phạt của đất trời.

 

(M gẫm lại trời cao c mắt chớ ! Đu phải tự nhin m vng Đất Mũi mỗi năm được ph sa tch tụ v bồi thn gần trăm mt. Trời đất cng bằng lắm, thưởng cho dn miền Nam , v hải đảo, đất đai bin giới pha Bắc Tổ quốc bị mất rồi !)

 

Người ta tin c sự thưởng phạt của đất trời !

 

Đ l tấm lng của người dn qu miền Nam, của Phi Vn trong ton thin phng sự.

 

Nhưng cu cuối cng trong đọạn kết của tiểu thuyết phng sự Dưới đồng su, lời của nhn vật Su đờn km khng khỏi lm người đọc phn vn:

 

Họ khng phải l người gy nn tội c, họ chỉ l nạn nhn của hon cảnh x hội v của một thời kỳ...

 

Họ ở đy l ai? L đm đng t điền một đời tối tăm lam lũ, l những thế hệ t điền một nắng hai sương chịu nhiều oan ức, tội tnh hay bao gồm cả những loại điền chủ như Trần Ho Nghĩa?

 

Cho nn, phng sự Đồng Qu của Phi Vn d đ hơn nửa thế kỷ vẫn cn l quyển sch mở, cn lắm chuyện về cuộc sống v con người ở Đất Mũi ni ring, của cả đất nước v dn tộc ni chung, cần giải quyết trn cơ sở tự do, dn chủ v tn trọng nhn phẩm.

 

Đối với ai cn nặng lng với qu hương dn tộc, d đang ở trong nước hay sống đời lưu vong!

 

Thng chn gọi Thu về trn những chiếc l vng bắt đầu rơi trong gi nắng. Bn C Mau qu cũ, ma gi chướng cũng đ trở mnh.

 

 

Trung Thu 2008 - 14.9

Nguyễn Song Anh

 

-----------------------------------------

 

Ch thch:

 

(1) Tc giả Phi Vn, tn thật l Lm thế Nhơn, sinh năm 1917 trong một gia đnh trung lưu .ở C Mau (An Xuyn). Phi Vn l một nh văn kim nh bo, chuyn viết truyện ngắn v phng sự. Từng cộng tc với hầu hết cc nhật bo, tuần bo, tạp ch ở miền Nam; từng điều khiển ban bin tập cc nhật bo Tiếng Chung, Dn Chng, Tiếng Dn,, Dn Qu, Thủ Đ, Cấp Tiến, l Tổng thư k Nghiệp đon k giả Nam Việt trong lin đon k giả quốc tế (I.F.J.) Đ xuất bản Dn Qu, Tnh Qu, C Gi Qu nhưng đng ch hơn hết l tập phng sự Đồng Qu (Giải nhất cuộc thi Văn Chương của Hội Khuyến Học Cần Thơ năm 1943 v đ được một nh văn Trung Hoa dịch ra bạch thoại năm 1950. (trch lại theo Đồng Qu, bản của nxb Văn ngh tp HCM-2000).

Theo Vy Thanh (Lớn ln với đất nước), Phi Vn cn c chn trong Ban bin tập bo Tiếng sng khng địch của Qun khu 9 (Cộng sản). Tờ bo pht hnh từ 10.1.1947 đến năm 1954. v trong năm 1949, ti (Bi Đức Tịnh tự Thanh Ba) cng với L Thọ Xun, Nguyễn Văn Hiếu, Phi Vn, Th Hc lnh ton bộ cng tc bin tập của nhật bo Thần Chung do Nam Đnh lm chủ nhiệm sng lập.

 

(2) Cần Thơ l tỉnh đầu tin ở miền Ty được lập Hội Khuyến học (23.3.1906) do ng V Văn Thơm lm Hội trưởng, hai ng Hồ Hưng Nhường v Nguyễn Ho Văn lm Hội ph.

 

(3) Ta: tiếng Triều chu (Tiều) c nghĩa l to lớn.

 

(4) C Mau xưa v nay của Ngh Văn Lương , Huỳnh Minh (tr. 13 đến 24)

 

(5) Bo An ninh thế giới số 641, ngy 31.3.2007 đưa tin:

 

Ba cơ quan (Lin hiệp Khoa học cng nghệ Tin học ứng dụng (UIA), Viện Khoa học hnh sự-Bộ Cng an), Trung tm Bảo trợ văn ha kỹ thuật truyền thống...hướng dẫn Chương trnh tm mộ liệt sĩ bằng ngoại cảm.

-phải tiết kiệm, giản dị, trnh ăn uống lng ph v trnh ở khch sạn sang trọngv xc suất thnh cng rất t, mọi người thường gọi hiện tượng ny l liệt sĩ cảnh co đấy.

-cần phải xếp hng theo thứ tự v cc liệt sĩ khng hi lng với việc chen ngang nn lm nhiễu thng tin.

-Ring cc liệt sĩ tnh bo thường được lm nhanh v thng tin r nt hơn....c lẽ Hội dồng tm linh ưu tin cho cc liệt sĩ tnh bo...

- Phải l người c vai tr v quan hệ mật thiết nhất đối với người đ khuất, nếu v l do chnh đng m khng thể tham gia trực tiếp được th phải thắp hương ủy quyền cho người c vai tr tiếp theo .

 

(6) Xem Tạp văn v Cnh đồng bất tận của nh văn nữ Nguyễn Ngọc Tư.

Chnh quyền tỉnh C Mau, cả cc nh nghin cứu ph bnh văn học cho rằng Cnh đồng bất tận l thứ văn chương phản động, thậm ch l chống Cộng, tục tĩu, dm , chống lại chủ trương của Đảng v nh nước....Bo Tuổi Trẻ trch dẫn bo co ngy 27.3.2006 của Ban Tuyn Gio Tỉnh Ủy C Mau như sau: Hội Văn Học Nghệ Thuật kiểm điểm, ph phn tc giả một cch nghim khắc, rt kinh nghiệm khi viết...

(Trich lại theo bo Sinh Hoạt Cộng Đồng, s thng 5.2006).