ọc Hương Rừng C Mau của Sơn Nam

L Tấn Ti

 

 

Sơn Nam sinh ra ở vng đất U Minh, nơi đ l những cnh rừng trm bạt ngn ko di từ Rạch Gi qua Sc Trăng, Bạc Liu v đến tận C Mau. Trong Hương Rừng C Mau Sơn Nam viết vng đất nầy thời xưa như l một mảnh đất đầy những chuyện rừng, chuyện săn bắn, chuyện tnh người trong thế giới hoang sơ, kỳ b, lạ lng, thm u của miền C Mau, của những người di dn trong cng cuộc khẩn hoang , với những tnh tiết giữa người v người, giữa người v thin nhin, giữa người v rừng trm, sng su, giữa người v th rừng hoang d, giữa người v những đau khổ su sắc lẫn hạnh phc nhẹ nhng của những tm hồn bnh dị . ấy l lối sống, suy nghĩ v tnh cảm của những người dn ở buổi đầu đi khẩn hoang. Những cu chuyện kể của ng chẳng khc chi cc chuyện cao bồi miền Viễn Ty của Hoa Kỳ .

Đọc "Hương rừng C Mau" để thấy được ci phong vị độc đo của một thời xa xưa , thời của những cu thơ mở đầu đọc nghe đứt ruột:
"muỗi vắt nhiều hơn cỏ

chướng kh m như sương

thn khng l lnh th

sao chưa về cố hương

chiều chiều nghe vượn h

hoa l rụng buồn buồn

tiễn đưa về cửa biển

những giọt nước la nguồn

đi tm hồn c tịch

nghe lắng sầu c thn..."


Những nhn vật của "Hương rừng C Mau" cũng c nhiều nt khc thường độc đo. Họ l những dị nhn sống trong một thời buổi giao thời, đơn giản bnh dị nhưng nhiều khi cũng c tr phn đon su sắc. Nghe ng gi Năm xay la ni chuyện thời tiết trong ng gi xay la hay nghe ng m Vn Tin bn về chuyện c ăn cu trong "Người m giăng cu", chng ta thấy được ci học khng phải chỉ ở học đường m cn l từ kinh nghiệm thu lượm hng ngy . Những tn Hn Cổ Tron, sng Gnh Ho, rừng U minh... hiện ra như trong một huyền thoại no tưởng chỉ c trong truyện cổ tch.

Chuyện ht bội giữa rừng U Minh: "Cu chuyện ht bội hồi xưa tới đy cũng kh di rồi. Nhưng chưa hết, v cn mấy ng cọp nọ. C lẽ mấy ng m ht bội hơn loi người. Chừng một hai thng sau, ci sn khấu nọ tốc nc, bao nhiu nọc trm lm hng ro đ lung lay ngả nghing trn dng nước, chừng đ người ta thấy một đi ng cọp thường tới lui ngồi c rũ dưa gốc cy gừa bn bờ rạch. Nhất l đm c trăng, mấy ng le lưỡi di thn, như nhớ tiếc bao nhiu con mồi ngon, bao nhiu tiếng kn tiếng trống. Biết đu về sau ny mấy tiếng "coi ht cọp" l do sự tch của mấy ng hồi xưa khng chừng!".

Chuyện ng Cả gả con gi t về rừng, vng đất m ng nghe ton chuyện đĩa kinh hong

B Cả thở di :

- Ti ngại qu. Mnh c mụn con gi. Gả đi xa xi khng ni lm g. Ngặt xứ đ kỳ qui, hiểm nguy. Nội ci tn Cạnh Đền nghe cũng dị hợm...

- Tưởng b ngại điều g chớ chuyện đ th dễ. Dn ở dưới hiền lnh lắm. Bộ thin hạ ăn thịt con gi mnh sao m nguy hiểm?

- Tức chết đi ! Ni vậy m khng hiểu ! ng khng nghe người ta ht sao ?

 Xứ đu hơn xứ Cạnh Đền,

Muỗi ku như so thổi, đỉa lội lềnh như bnh canh.

ng Cả nghe qua, cười ngất hồi lu. B Cả cng si gan :

- ng cười ti ni bậy ? Ở xứ đ chạng vạng l ai nấy phải v mng để... ăn cơm

- Nhưng sự thật l họ ăn cơm sớm, hồi cỡ bốn giờ chiều để khỏi cần v mng. B nghe ai ni lại vậy ?

- ng c ti binh vực cho xứ Cạnh Đền. Dẹp chuyện muỗi một bn, ti bn qua chuyện đỉa để ng c giỏi th ci. N, ti nghe ni... phen đ c du nọ ở chợ Cần Thơ gả xuống. Cổ xuống bến lm c, xong xui đem trt v chảo, nấu canh chua. D đu chừng con đỉa đeo trong khứa c. C du nọ bị đuổi v tội... nấu canh chua bằng đỉa. Oan ức qu. Xứ đỉa nhiều, đu ai d trước !

Người cha ngậm ngi khi phải g con gi về ở chốn rừng thing nước độc, họa hoằn lắm mới c cơ hội gặp con , gặp rễ, kể cả những đứa chu ngoại dễ thương xinh xinh, nhưng biết lm sao: ng Cả im lặng, nghĩ đến ci ngy gần đất xa trời của mnh. N khng cn bao xa nữa. Ngy đ, ai ph gi triệu, ai rinh quan ti ? Nhn bụi tre gi dưới bến m ng tủi thn : Măng non mọc kề bn gốc. Phận ng c khc ; con gi, con rể v đm chu ngoại ở chốn xa xi kia lm sao được gần gũi để ng thấy mặt lần đầu - v cũng l lần cht - khi ng tn hơi. Nước mắt muốn tươm ra, ng cố dằn lại. ng hiểu đời ng chưa tới mức đen tối, cn cht nh sng lập le trong tương lai v bin v tận (C t Về Rừng)

Hay nỗi đau của người cha bất lực trước căn bệnh nan y của người con gi xinh đẹp của ng

ng hương gio đ hiểu nguồn cơn. Mớ tc rối nằm cuộng đống trn bn khiến ng xc cảm, khng che giấu được cơn buồn. Chiếc gương mờ soi đi m ửng của Hong Mai, mu ửng đỏ lạ thường, khng biến đổi dầu khi nng sợ hi. - Từ hồi tấm b, ln da của Hong Mai mịn qu, bng qu. Trăm sự đều do đ m ra... ng thở di, cũng như ng đ thở di hồi mấy năm trước, tuy gi bấc về khng lạnh lắm nhưng Hong Mai đi đốt lửa để sưởi rồi dẫm chn ln than hồng m cưi. m đến, ng nghe tiếng rn khe khẽ. Ngỡ l con gi nhuốm bịnh, ng đến gọi cửa đi ba lần. Hong Mai nằm đ, tỉnh m như say, hơi thở hổn hển, đi mắt p vo chiếc gối mềm như trốn trnh mấy sợi tơ trăng bung xuống từng hồi, khi gi rạt ro khẽ rung lm hở ra mấy m l che trn đầu vch. Bịnh của nng, ng đon được, ngặt khng muốn ni r tn ra : bịnh nan y - bịnh ci. ng chỉ khuyn con gi năng đi guốc v ở rừng ny... "phong" nhiều lắm. ( Hương Rừng )

Kể cả nỗi ngượng ngng của người thanh nin lỡ trt yu người con gi ở rừng hoang U Minh, nhưng đnh phải ngẫn mặt quay lưng trước căn bệnh hiểm ngho của nng

Ch hiểu . " t ra bấy lu nay ng hương gio thương mnh". Ch đnh bạo tm bn tay nng. Nng lắc đầu : - Em hơi mệt, như vậy... Rồi nng nng tay o ln, thứ tay o lỏng thỏng qu rộng qu di : - Anh nắm ci cho tay o ny, em cũng đủ vui rồi. Cảm động lm sao ! Ngạc nhin lm sao ! Một mi hi hm từ trong tay o bay ra. Khi nu ci cho tay o của người đẹp. Tư Lập thấy r rng bn trong : ngn tay của nng rụng mất hồi no, chỉ c năm cuộn vải nhỏ vấn kho lo thay thế. Hm sau, ch viện cớ ra đi lc ma bng trm nở trắng rực. Ch khng thm lm nghề ăn ong nữa. Hng trăm tấm ko bằng cy mun, ch giao lại cho ng hương gio. Ch về ở Long Xuyn. Nhưng hương rừng c ma lực quyến rũ. Lc mới đến th vui. Ở lu lại sanh buồn. Xa cch lu ngy th đm ra nhớ khng ngui, khng trở lại th khng được ( Hương Rừng )

Nh văn Sơn Nam đ cho chng ta thấy được những hnh ảnh trong cuộc đời của người dn miền Nam m người đọc phải xt xa cho người ở cảnh ngộ khng lối thot , sống trong rừng thing nước độc, nỗi lo u sinh kế v đối đầu với những con th rừng nguy hiểm, chực chờ lấy mạng của họ bất cứ lc no, nhưng họ vẫn nhẫn nhục chịu đựng , khng một cht nao nng, chn bước, hay động lng. Ci ao lớn ước một cng đất, bn bờ, dưới nước, ton l lau sậy, dy cc kn. Sấu nổi ln, chen vo những bức tranh mầu xanh ấy những vệt đen chi cht : con th nằm di như chiếc xuồng lường, con th dng hai chn trước m vạch sậy, ngng mỏ xo ln trời như họng sng thần cng đại bc. Biết c loi người đến quan st, chng vẫn điềm nhin sưởi nắng, bắt c . Duy c con sấu gi trợn mắt hướng về lũ người rồi b thối lui vo giữa lng ao, để thủ thế.

"Tới ao sấu, ng năm Hn đi vng quanh dm địa thế rồi ngồi xuống uống một chung rượu. Kế đ ng với ti lấy xuổng đo một đường nhỏ, ngy một cạn, từ bờ ao ln rừng chừng mười thước. Xong xui ng biểu ti bứt cho ổng một nắm dy cc kn. Phần ổng th lo đốn một đống cy mốp tươi, chặt ra khc chừng ba tấc".

Sấu b ln rừng theo con đường đo sẵn hồi ny. Tức thời, ng Năm Hn chạy lại. Sấu h miệng hung hăng đi tp ổng. Ổng đt v miệng sấu một khc mốp. Sấu tp lại, dnh chặt hai hm răng : như mnh ngậm một cục mạch nha qu lớn, muốn h miệng cho rộng để nhả ra cũng khng được. Sau khi bị khc mốp kha miệng, cn ci đui đập qua đập lại. (Bắt Sấu Rừng U Minh Hạ)

Họ sống bằng đủ nghề, ngoi việc bắt c, nui ong, bắt sấu, ruộng nng, họ lưu lạc nay đy qua mai đ qua nghề len tru, kiếm cỏ cho đn tru ăn giữa rừng hoang, lẫn lộn với voi v cọp. Chỉ cần một cht sơ xuất l họ c thể bị mất hết gia ti .

Đồng bằng Sng Cửu Long mỗi năm nước lại rng rng đổ về, mnh mng biển nước. Người ta đua nhau len tru của mnh ln miệt Thất Sơn. Ni sao cho hết nghĩa của chữ len. Ai khng điều kiện th cng tru ở lại. Người th c c, tru lại khng c rơm. Ly lất với bng đin điển qua ma nước nổi. Nước rt hết về biển cả, by đất ra thnh biển cỏ ngt ngn. Tru len từ Thất Sơn lại trở về no trn. Nhn lũ tru ở tại chỗ trơ xương, một hm răng rụng m thương hại, buồn vay.

Từ Ba Th cả bầy tru len qua miệt Bảy Ni. Oai vệ lắm ka ! Voi đi một lần đi ba chục con l cng, cọp đi hai ba con l nhiều ; cảnh đ ở miệt rừng ai cũng thấy. ằng ny, tru lội nước năm ba trăm con, đen đầu, đặc nước... (Ma Len Tru)

Nhưng c người vẫn vui sống, d mất mt, đau khổ chụp xuống người họChuyện Người m giăng cu vui th với nghề vừa để độ sinh độ nhật, vừa tận hưởng ci th tiu dao giữa đất trời v sng nước :

Đứa con trai độc nhứt của ng đ bị "A lơ măn" (người ức) giết lc phải cầm sng giữ vng An Sc Lo Ren cho Php. Ta c thể ni : ng m v khi lửa của trận u chu đại chiến kỳ nhứt. Cn lại một mnh, ng cất căn chi ở Rộc L, ấp Ty Sơn. C người chất vấn m sao cn giăng cu được ? ng đp M la l mắt khng thấy, chớ no phải v tri v gic ? Con người c thể thấy bằng lỗ tai, bằng hai bn tay, bằng mũi... Mnh đy đui m, như thiếu cy cột ci, nhưng nếu kho lo một cht cũng cất được mi nh nhỏ che gi che mưa... h huống l việc giăng cu ! Giăng cu lc ban đm, cặp mắt khng cần thiết. Người khng m, họ đốt lửa trước xuồng un muỗi cho vui mắt, ấm lng, chớ no phải soi đường đi. l chưa ni tới loi c! N ở dưới nước, np trong cỏ, người c mắt cũng như ti, lm sao thấy c được. Phải dng c xt đon để hiểu tnh của n, nhờ đ mnh mới giăng được nhiều c, ngy cng vui th với nghề nghiệp của mnh.

 

Cn một chuyện hay khc "Tnh nghĩa gio khoa thư " cũng khng km phần nhị . Xin trch đoạn :

 

Tư C ni :

-Cha ti chết, m ti giữ mấy pho sch, dạy lại ti. l sch Quốc Văn gio khoa thư, thầy cn nhớ khng?

Thầy phi vin cười:

- Nhớ chớ. Lm sao m qun được! Hồi nhỏ ti hớt ca r, tay xch tn ten bnh mực đi học ở trường lng. Hồi đ, tr c minh sng suốt, nhớ dai lắm. By giờ lớn tuổi, đầu bạc hoa rm, đi lm ăn ry đy mai đ, nhớ nh, nhớ trường học, nhớ lng xưa.

Tư C ni:

- Chắc l thầy muốn ni bi chốn qu hương đẹp hơn cả chớ g?

Rồi ch đọc một hơi:

- Một người đi du lịch đ nhiều nơi. Hm về nh, kẻ quen người thuộc, lng xm, lng giềng đến chơi đng lắm. Một người bạn hỏi: ng đi du sơn du thủy...

- đa! đa! Anh Tư nhớ kỹ qu... Người du lịch mới trả lời: ở chốn qu hương... từ ci bụi tre ở x vườn cho đến con đường khc khuỷu trong lng, ci g cũng gợi cho ti những mối cảm tnh chứa chan... Bi đ c hnh ng gi mang kiếng, chống gậy ni chuyện với mấy người khăn đống o di.

- Th hnh no cũng khăn đống o di. Trừ ra ci hnh thằng nhỏ chăn tru cầm roi: ai bảo chăn tru l khổ... Khng, chăn tru sướng lắm chứ.

Thầy phi vin phụ họa theo như cng hợp xướng:

- ầu đội nn m như lọng che, tay cầm cnh tre như voi ngựa, ngất nghểu ngồi trn mnh tru, ti nghe chim ht trong chm cy, mắt trng bướm lượng trn đm cỏ...

Rồi thầy ko qua những đoạn khc m thầy nhớ:

- Hay qu! Nh bo by giờ khng ai bằng. Văn chương như vậy l cảm động lng người... Như ci hnh ng gi đẩy xe b ln dốc, c hai đứa học tr ko dy tiếp sức. Trời nắng to. ường th dốc. Một ng lo đẩy ci xe lợn. Trn xe c ba bốn con lợn to, chn tri bụng phơi v mồm ku eng c...

Tư C vỗ trn:

- Cn ng gi khun tảng đ nữa, thấy m thương: Trời nh nhem, chạng vạng tối, ti thấy một ng cụ gi h hục khun tảng đ. ng cụ nhắc ln để xuống đến bốn năm lần mới đem được từ giữa đường đến chỗ bụi cy m bỏ đấy... Lo đi lỡ vấp phải tảng đ ny, sầy cả chn đau lắm nn khun bỏ vo đy, sợ c người vấp nữa chăng.

Thầy phi vin lại khng chịu rằng mnh km tr nhớ:

- Ngang hnh ng gi đ, trương pha tay tri c bi chọn bạn m chơi, thi thường gần mực th đen. Cha chỉ ngn tay, con đứng khoanh tay ci đầu m nghe. Dưới cht lại c hng chữ: Ở bầu th trn, ở ống th di.

Tu C gất đầu:

- l ngụ răn he gương tốt thi xấu. Phải sing năng như Sửu chăm học, ngồi bn đn m đọc sch; đừng lười biếng như thằng Bnh đnh vng. Phải bền ch học hnh. Ờ thầy phi vin chắc nhớ ci hnh con kiến tha mồi! Văn chương nghe như đờn Nam Xun: Nước mềm, đ rắn thế m nước chảy mi đ cũng phải mn. Sợi dy nhỏ, cy gỗ lớn, vậy v dy cưa mi cũng đứt. Con kiến nhỏ, ci tổ to, thế m kiến tha lu cũng đầy tổ. Người ta cũng vậy...

 

Hồi nhỏ chng ta ai cũng học sch Quốc Văn Gio Khoa Thư, nay chp lại một đoạn văn trn để nhớ lại ci thời đ .

 

Đọc Hương Rừng C Mau, để hnh dung lại những hoạt cảnh một thời khẩn hoang xa xưa của ng cha chng ta . Nhớ đến một miền Nam chỉ cn phảng phất trong tm tưởng của kẻ lưu lạc xứ người, nhưng bản sắc canh chua, nước mắm, c kho... th c bao giờ phai !