CHIẾC NÓN QUÊ HƯƠNG

Nguyễn Quư Đại

 

 

 Nón nầy che nắng che mưa

 Nón nầy để đội cho vừa đôi ta                                           

Ca dao    

Nón lá không xa lạ với chúng ta, ngày nay ở hải ngoại   chỉ thấy nón lá   xuất hiện trên sân khấu, tŕnh diễn nghệ thuật múa nón   và áo dài duyên   dáng mền mại kín đáo của thiếu nữ Việt Nam nổi

 bật   bản sắc văn hoá dân   tộc, áo dài và nón lá là nét đặc thù của phụ nữ   Việt Nam, chắc chắn   không ai chối căi. Nếu mặc áo đầm, hay quần tây mà   đội nón không tạo   được nét đẹp riêng. Nón dùng để che nắng mưa, có lịch sử lâu đời đă   khắc trên trống đồng   Ngọc Lũ, trên thạp đồng Đào Thịnh vào khoảng 2500-3000   năm. Nón lá gần   với đời sống tạo nhiều nét b́nh dị, đoan trang, yêu   kiều, duyên dáng và   thực tiễn với đời sống nông nghiệp, một nắng hai   sương, trên đồng lúa,   bờ tre lúc nghỉ ngơi dùng nón quạt cho mát mẻ ráo mồ   hôi. Nón lá ở Việt   Nam có nhiều loại khác nhau qua từng giai đoạn lịch sử:

 -Nón dấu : nón có chóp nhọn của lính thú thời xa xưa  -

Nón g̣ găng hay nón ngựa: sản xuất ở B́nh Định làm   bằng lá dứa đội khi   cỡi ngựa  -Nón rơm:  Nón làm bằng cộng rơm ép cứng 

-Nón quai thao: người miền Bắc thường dùng trong lễ hội 

-Nón cời :  nón rách  -Nón Gơ: Nón gơ làm bằng tre ghép cho lính hồi xưa 

-Nón lá Sen: cũng gọi là nón liên diệp 

-Nón thúng: thứ nón lá tṛn bầu giống cái thúng. 

-Nón khua: Viên đẩu nón của người hầu các quan xưa 

-Nón chảo: thứ nón mo tṛn lên như cái chảo úp nay ở   Thái Lan c̣n dùng 

-Nón cạp: Nón xuân lôi đại dành cho người có tang 

-Nón bài thơ: ở Huế thứ nón lá trắng và mỏng có lộng   h́nh hay một vài   câu thơ v.v.

 Người Việt từ nông thôn cho tới thành thị đều dùng   nón lá, nhưng ít   người để ư nón lá có bao nhiêu vành, đường kính rộng   bao nhiêu cm?

 Nón   lá tuy giản dị rẻ tiền nhưng nghệ thuật làm nón cần   phải khéo tay. Nghề   chằm nón không chỉ dành riêng cho phụ nữ mà cả những   người đàn ông   trong gia đ́nh cũng có thể giúp chuốt vành, lên khung nón.  Với cây mác sắc, người làm nón chuốt từng sợi tre   thành 16 nan vành một   cách công phu ; sau đó uốn thành ṿng thật tṛn trịa và   bóng bẩy. Người   phụ nữ th́ chằm nức vành. Để có được lá đẹp, họ   thường chọn lá nón non   vẫn giữ được màu xanh nhẹ, ũi lá nhiều lần cho phẳng   và láng. Khi xây   và lợp lá, người ta phải khéo léo sao cho khi chêm lá   không bị chồng   lên nhau nhiều lớp để nón có thể thanh và mỏng. Nghề   làm nón lá thường   sản xuất từ miền Bắc và miền Trung trong các làng quê   sau các vụ mùa, ở   các tỉnh miền Nam không thấy người ta chằm nón ?  Vật liệu làm nón tuy đơn sơ nhưng khó t́m loại lá làm   nón, lá mọc ở   những vùng núi, sau nầy người ta đem giống về trồng ở   vườn, có tên Du   Quy Diệp là lá làm tơi thời gian văn minh chưa phát triển,   người ta   dùng loại lá nầy làm cái tơi để mùa đông chống mưa   gió. Một loại khác   là Bồ Quy Diệp là loại mỏng và mền hơn để làm nón   lá.  Ngày nay dù đă phát triển nhưng trên những cánh đồng   lúa xanh tươi   ngoài Bắc, trong những trưa hè nắng gắt, người ta c̣n   dùng lá tơi để   che nắng, giống như con công đang x̣e cánh.  Người ta chặt lá nón non c̣n búp, cành lá nón có h́nh nan   quạt nhiều lá   đơn chưa xoè ra hẳn phơi khô, cột lại thành từng bó   nhỏ gánh bán cho  những vùng quê có người chằm nón. Ở Quảng Nam ngày xưa   vùng Bà Rén   chuyên buôn bán nón lá, từ đó phân phối đến các chợ   như chợ Hội An, có   khu bán nón lá nhiều loại.    Lá non lúc khô có màu trắng xanh, người mua phải phơi lá   vào sương đêm   cho lá bớt độ gịn v́ khô, mở lá từ đầu tới cuồng   lá, cắt bỏ phần cuối   cùng, dùng lưỡi cày cũ hay một miếng gan, đặt trên nồi   than lửa nóng   đỏ, dùng cục vải nhỏ độn giống như củ hành tây,   người ta đè và kéo lá   nón thẳng như một tờ giấy dài màu trắng, có nổi lên   những đường gân lá   nhỏ, lựa những lá đẹp để làm phần ngoài của nón.   Người ta dùng cái   khung h́nh giống như Kim Tự Tháp Ai Cập, có 6 cây sườn   chính, khoảng   cách giống nhau để gài 16 cái vành nón tṛn lớn nhỏ   khác nhau lên   khung. Cái khung nầy phải do thợ chuyên môn làm kích   thước đúng cỡ khi   lợp lá và chằm nón xong, tháo nón ra dễ dàng. Nón   thường chỉ 16 vành   tṛn làm bằng tre cật vót nhỏ đều nhau nối lại, Nón   bài thơ nhẹ mỏng   chỉ 2 lớp lá trong chen h́nh cảnh và các câu thơ, nón   thường độ bền lâu   hơn dày có 3 lớp phần trong lót thêm loại lá đót, (loại   cây nầy giống   cây sậy, khi trổ bông người ta lấy bông làm chổi) Chằm   xong nón tháo   khỏi khung, cắt lá thừa nức miệng nón và làm quai, nón   rộng đường kính   thường 41 cm, người ta phết phiá ngoài lớp mỏng sơn   dầu trong suốt nước   mưa không thấm qua các lỗ kim vào bên trong. Để có   được một chiếc nón,   phải trải qua 15 khâu, từ lên rừng hái lá, rồi sấy lá,   mở, ủi, chọn lá,   xây độn vành, chằm, cắt lá, nức vành, cắt chỉ...  Thời gian chưa có chỉ cước người ta dùng bẹ lá cây   thuộc loại thơm   (hùm) tước lấy phần tơ ngâm nước vài ba ngày cho nát   phần thịt của lá,   dùng bàn chải, chải lấy phần tơ dùng làm chỉ để   chằm nón, hay dùng chỉ   đoác. Nhưng sau nầy phát triển người ta dùng cước nhỏ   bằng nylon, chằm   nón có đường nét thanh nhă hơn. Nón lá đă đi vào thi ca   b́nh dân Việt   nam:  Nón em chẳng đáng mấy đồng,  Chàng mà giật lấy ra ḷng chàng tham  Nón em nón bạc quai vàng  Th́ em mới dám trao chàng cầm tay  Tiếc rằng v́ nón quai mây  Nên em chẳng dám trao tay chàng cầm  Nón quai thao, hay nón thúng các cô gái Bắc thời xưa chưa chồng thường dùng, ngày nay đến Hà Nội không c̣n thấy ai đội nón quai thao, trên đường phố cổ trầm mặc dưới bóng cây cổ thụ, thiếu nữ Hà Nội che dù màu, đội mũ lát, đội mũ tân thời, nhưng vào thăm Văn Miếu sẽ thấy tŕnh diễn văn hoá, hát quan họ, các cô đều trang sức giống như thời xưa với chiếc  nón quai thao Thưở xưa, con gái sau khi lập gia đ́nh, bổn phận làm vợ, làm mẹ, họ chỉ  chú trọng đến niềm vui tận tụy làm tṛn bổn phận trong gia đ́nh, xao lăng những vẻ đẹp bề ngoài..

Chưa chồng nón thúng, quai thao

Chồng rồi, nón rách, quai nào th́ quai…

Thân phận của những bóng hồng khi về chiều nhan sắc tàn phai:

C̣n duyên nón cụ quai tơ

Hết duyên nón lá quai dừa cũng xong

Dáng dấp con gái Việt Nam mềm mại, dịu dàng, nếu trên đầu nghiêng nghiêng vành nón trắng. Nụ cười, ánh mắt giấu sau vành nón ấy mới cơ hồ e ấp, rạo rực v́ những bâng khuâng...Mỗi thiếu nữ đều có một cái duyên để làm say đắm người khác phái. Nhưng tựu trung, nhan sắc của các nàng cũng không ngoài những điều đă được ca dao truyền tụng, Có nàng đẹp nhờ mái tóc thề hay cắt ngắn, đôi chân mày cong ṿng như vầng trăng non dưới vành nón lá:

Sao em biết anh nh́n mà nghiêng nón

Chiều mùa thu mây che có nắng đâu

Nắng sẽ làm phai mái tóc xanh màu

Sẽ làm khô làn môi em dịu ướt

C̣n ta mắt anh..

Có sao đâu mà em phải cúi đầu từ khước

Nếu nghiêng nón có nghĩa là từ khước

Th́ mười ngón tay em sao bỗng quấn quít đan nhau

Nửa vầng má em bỗng thắm sắc hồng đào

Đôi chân bước ..anh nghe chừng sai nhịp.                                                              

Thu Nhất Phương

Ở Huế, có nhiều vùng chằm nón nổi tiếng từ xa xưa cho đến bây giờ như: Phú Hồ, Phước Vĩnh, Dạ Lê, Triều Sơn, Nam Phổ, Kim Long,Dương Nỗ, Tân Mỹ, Hương Sơ, Mỹ Lam, làng Chuồn, bên ḍng sông Như Ư, thuộc xă Phú Hồ, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên Huế làm nón bài thơ dáng thanh mảnh, độ mỏng, màu nón nhă nhặn người ta c̣n cắt những bứctranh với chùa Linh Mụ, cầu Trường Tiền, con đ̣ trên sông Hương... đặc biệt nhất là vài câu thơ chất chứa tâm hồn xứ Huế:

 

Sông Hương lắm chuyến đ̣ ngang

Chờ anh em nhé, đừng sang một ḿnh

                                                Ca dao

 

Sao anh không về thăm quê em

Ngắm em chằm nón buổi đầu tiên

Bàn tay xây lá, tay xuyên nón

Mười sáu vành, mười sáu trăng lên

                                                Nguyễn Khoa Điềm

 

Tà áo dài trong trắng nhẹ nhàng bay

Nón bài thơ e lệ nép trong tay

                                                Bích Lan

 

Những chiếc nón bài thơ thường trở thành vật "trang sức" của biết bao thiếu nữ. Lựa nón, lựa quai, cũng là một thú vui nên không ít người đă kỳ công đến tận nơi làm nón để đặt cho riêng ḿnh với ḍng thơ yêu thích. Buổi tan trường, các con đường bên sông Hương như dịu lại trong nắng hè oi ả bởi những dáng mảnh mai với áo dài trắng, nón trắng và tóc thề:

Ḍng nước sông Hương chảy lặng lờ

Ngàn thông núi Ngụ đứng như mơ

Gió cầu vương áo nàng tôn nữ

Quai lỏng nghiêng vành chiếc nón thơ

Nón bài thơ hiện hữu trên khắp nẻo đường và trở nên gần gũi, thân quen trong cuộc sống thường nhật của phụ nữ Huế, dùng nónlá nâng hay đựng xoài, cũng tạo nên nét đẹp mỹ miều. 

Anh về B́nh Định ba ngày

Dặn mua chiếc nón lá dày không mua

Nón bài thơ đặc sản Huế, nón G̣ Găng ở B́nh Định c̣n gọi là nón ngựa làm bằng vành tre cật, chuốt nhỏ như tăm, đan thành ba lớp mê sườn; bên ngoài phủ lớp lá kè non, chằm bằng những đường chỉ tàu trắng muốt và đều đặn. Trên đỉnh chóp được gắn chụp bạc hoặc đồi mồi có chạm trổ long-lân-qui-phụng. Quai nón được làm bằng lụa xanh hoặc đỏ, bản rộng và đều người ta chằm một chiếc nón ngựa phải mất cả tháng trời dày công nhọc sức. V́ vậy giá thành rất đắt, nó chỉ dành cho những người cao sang quyền quí, những chức sắc quan lại của triều đ́nh. Dần dần theo nhu cầu của giới b́nh dân, nón ngựa được cải biên thành ngựa đơn rồi nón buôn, nón chũm, rẻ hơn nhiều. Các loại này đều không có chụp bạc, nó được thay bằng những tua ngũ sắc ở chóp nón cho đẹp. Ở các vùng làm nón, ngày cưới, nhà giàu rước dâu bằng kiệu, chàng rể th́ đội nón đi ngựa; c̣n những nhà nghèo cũng ráng sắm đôi nón ngựa cho cô dâu chú rể đội đi trong ngày cưới. Vậy nên có câu ca dao:

Cưới nàng đôi nón G̣ Găng

Xấp lănh An Thái, một khăn trầu nguồn

Ngày nay các cô gái làm nón hầu như không c̣n giữ được phương pháp làm nón ngựa nữa. Họ quen với công đoạn nhanh, giản tiện và dễ tiêu thụ của chiếc nón trắng mảnh mai - một sản phẩm của quá tŕnh cải cách lâu dài. Để làm loại nón này phải qua nhiều công đoạn. Vấn sườn, lợp lá, chèn lá, chằm và nức. Việc làm lá đ̣i hỏi nhiều tính tỉ mỉ và kinh nghiệm lâu năm.Nghề nón là thuộc thị trấn G̣ Găng, Nhơn Thành - An Nhơn. Nơi đây có một chợ nón lớn họp thường ngày từ 3-4 giờ sáng. Cứ hết một đợt làm được 25-30 chiếc th́ bà con các vùng phụ cận lại mang nón đến bán và mua sắm vật liệu cho đợt sau. Mỗi tháng G̣ Găng có thể cung cấp cho cả nước 50.000 chiếc nón. Gần đây nón G̣ Găng c̣n được xuất khẩu sang các nước láng giềng như Trung Quốc, Lào, Cam-pu-chia dưới dạng cải biên cho hợp với xứ người. Như vậy, từ vùng núi cao nguyên mưa nguồn gió dữ cho đến các miệt vườn miền Nam:

Nhớ nón G̣ Găng

Vầng trăng đập đá

Sông dài sóng cả

Người quân tử,

Khăn điều vắt vai..

Đời sống văn minh, phát triển nhưng nón lá Việt nam vẫn thuần túy nguyên h́nh của nó. Ở bất cứ nơi đâu, từ rừng sâu hẻo lánh, trên đồng ruộng mênh mông, dọc theo sông dài biển cả, đều thấy chiếc nón lá ngàn đời không đổi thay…