TM HIỂU V CỔ TRUYỀN BNH ĐỊNH

- Quốc Trn -

 

 

Nguồn gốc v đặc trưng

 

Nếu đến thăm đất Qui Nhơn qu hương của người anh hng o vải Ty Sơn - Nguyễn Huệ, bạn sẽ c dịp được thưởng thức những buổi biểu diễn của mn phi v cổ truyền Bnh Định với những động tc uyển chuyển, nhanh nhẹn, nhưng cũng đầy kh chất dũng mnh, quật cường của cc bi quyền, bi binh kh, đặc biệt l bi quyền Ngọc Trản, bi roi (cn) Thi Sơn nổi tiếng đ đi vo lịch sử với cu ca dao:

"Ai về Bnh Định m coi

Con gi Bnh Định bỏ roi đi quyền"

V Bnh Định pht triển su rộng trong quần chng khng chỉ c "nam nhi" m cả "phi yếu" cũng luyện rn v nghệ v đ c sức thu ht mnh liệt, trở thnh mn ăn tinh thần của người dn Bnh Định. Đặc biệt khi c hoạ ngoại xm th lập tức mọi người tập luyện v nghệ để chiến đấu chống qun th. R nt nhất l trong thời Ty Sơn v trong giai đoạn khng chiến chống Php xm lược, v cổ truyền Bnh Định khng những rn luyện thể lực, tnh dũng cảm cho qun đội v nhn dn, m cn được p dụng kh thnh cng vo binh php, vo php dng binh, vo sch lược, chiến lược qun sự, nhất l trong cch đnh cận chiến.

Để nghin cứu lm r nguồn gốc v đặc trưng của v cổ truyền Bnh Định, một đề ti khoa học đ được Sở Thể dục - Thể thao Bnh Định tiến hnh từ hơn 2 năm nay nhằm sưu tầm, thu thập những thng tin, tư liệu qua những người thật, việc thật, qua cc địa danh, chứng tch của cc hoạt động v nghệ ở nhiều giai đoạn lịch sử rồi từ đ tổng hợp, phn tch, minh chứng cho một cu hỏi:

 

V cổ truyền Bnh Định c đặc điểm khc biệt no so với cc dng v khc?

 

 

Từ thế kỷ XV trở đi, cng với việc tiến về pha Nam của người Việt cổ, nhiều dng họ đ đến Bnh Định khai hoang, lập ấp. Cc cư dn đ tiếp nhận v thch nghi với nhiều yếu tố của nền văn ho địa phương, tạo nn tư chất v cốt cch của con người ở vng đất mới Bnh Định, nơi hội tụ, kế thừa truyền thống thượng v của dn tộc.

Người Bnh Định vừa c phẩm chất cao qu của cư dn vng đồng bằng Bắc Trung Bộ, Bắc Bộ với cc đức tnh: mộc mạc, cần c, giản dị, sng tạo, nhn i, kin cường, dũng cảm, vừa mang sắc thi của địa phương: tnh khảng khi, ho hiệp, tinh thần thượng v.

Theo Đại Nam nhất thống ch: Người Bnh Định tnh tnh trầm, gan dạ, thch lm việc nghĩa. Người học thức phần nhiều nho nh, trung hậu.Đồ mặc, đồ dng giản dị, mộc mạc, khng ưa văn hoa. Ngy rảnh việc hay by ht tuồng, ma v.

Bnh Định lun gợi trong tm tr mỗi người dn Việt Nam niềm cảm tnh su sắc về một vng đất thượng v lu đời, với hồn thing sng ni đ hun đc nn kh chất anh hng bất khuất, lm nn bao sự tch oanh liệt, gp phần t thắm vo trang sử vng dn tộc.

 

Qu trnh hnh thnh v pht triển

 

Dựa vo điều kiện lịch sử, căn cứ vo cc tiu ch: mức độ qui m pht triển v, trnh độ v nghệ, tnh chất giai cấp, mục tiu phục vụ của v nghệ trong từng giai đoạn, đề ti lấy mốc thời Ty Sơn lm trung tm v đy l thời điểm đỉnh của v cổ truyền Bnh Định.

Trước thời Ty Sơn (từ khoảng năm 1600),v cổ truyền Bnh Định cn ở dạng sơ khai, hnh thnh chủ yếu dựa trncc thao tc lao động v sử dụng cng cụ lao động hng ngy .

Đến thời Ty Sơn, bắt đầu c sự giaolưu, ho nhập giữa cc dng v v quy tụ nhiều anh hng ho kiệt, nhiều v quan,v sư nổi tiếng. V cổ truyền Bnh Định thời Ty Sơn được sử sch ghi nhận l thời kỳ hưng thịnh v pht triển rực rỡ nhất, được xy dựng thnh hệ thống v học, được đưa vo hệ thống thi cử, đo tạo tướng sĩ, được nghin cứu v p dụng triệt để, sng tạo trong qun sự, trong chiến đấu, phục vụ chiến trường v khuyến khch mở trường dạy v khắp nơi.

V cổ truyền Bnh Định thời Ty Sơn l sự kết tinh v ho quyện cao độ giữa cc dng v, mn v, phi v khc nhau (của người bản địa, v từ Bắc h vo v.v.) tạo nn sức mạnh tổng hợp, chắt lọc tm ra ci tinh tu nhất để bồi đắp, bổ sung vo kho tng v học chn truyền của dn tộc.

Sau thời Ty Sơn, mặc d khi ln ngi, Nguyễn nh đ tiu diệt mọi thnh quả của nh Ty Sơn nhưng v cổ truyền Bnh Định vẫn c khả năng tiềm ẩn v sức sống mnh liệt, "v vườn" vẫn được b mật

truyền dạy trong cc nh cha hoặc cc ba rừng, vẫn được nhiều người tm huyết nghin cứu, sưu tầm, viết sch lưu truyền lại cho cc thế hệ mai sau.

Đến nửa đầu thế kỷ XIX, cc dng v nước ngoi, chủ yếu l v Thiếu Lm (Trung Hoa) v nhiều mn v như quyền Anh, Judo, Karatedo, Teakwondo... đ pht triển kh mạnh ở Bnh Định nhưng vẫn khng thể lấn t được v cổ truyền Bnh Định bởi vẫn giữ được những đặc điểm độc đo của n.

 

Đặc điểm độc đo của v cổ truyền Bnh Định

Về kha cạnh v thuật, v cổ truyền Bnh Định thể hiện r tnh lin hon, tinh tế, uyn thm, kết hợp nhuần nhuyễn giữa cương v nhu, giữa cng v thủ, giữa mạnh v yếu, giữa bn trong (tinh, kh, thần) với bn ngoi cơ thể (thủ, nhn, chỉ v thn).

Về v l, v cổ truyền Bnh Định vận dụng triệt để học thuyết m - dương, lấy php ngũ hnh v php bt qui lm nguyn l cơ bản của "Song thủ ngũ hnh vi bản", "Lưỡng tc bt bộ vi căn" l cơ sở v l cho luyện tập bộ tay v bộ chn trong v cổ truyền Bnh Định: Tấn php trong bt qui v Thủ php trong Ngũ hnh, c sự phối hợp cả hai phương diện ngoại cng v nội cng.

Về v đạo, cn gọi l ci đạo của người học v. Ngoi những đức tnh m con người đề cao trong rn luyện đạo đức l: nhn, nghĩa, lễ, tr, tn, v đạo cn thể hiện ở cc mặt truyền thống: thượng v, chống ngoại xm; uống nước nhớ nguồn; trọng nhn nghĩa...

Về nội dung, v cổ truyền Bnh Định v cng phong ph, đa dạng nhưng tựu trung c 4 nội dung cơ bản l: luyện cng, quyền thuật, v với binh kh, luyện tinh thần. Quyền cn gọi l thảo bộ hay quyền tay khng, bao gồm Cương quyền v Nhu quyền. V tay khng chia thnh 4 nhm: V thể dục, v tự vệ, v tỷ th v v chiến đấu. Binh kh được dng trong v cổ truyền Bnh Định bao gồm binh kh di v binh kh ngắn. Loại binh kh rất cơ bản được lưu hnh kh phổ biến ở Bnh Định l cn (tiếng địa phương gọi l roi) với nhiều "phch roi" độc đo chỉ c ở v cổ truyền Bnh Định: "Đm so đũa", "Đ văn roi", "Ph vy", "Roi đnh nghịch"... Ni về tận dụng vũ kh th sơ chống giặc, Bnh Định c "Bi kiếm 12" nổi tiếng gồm 12 động tc được rt tỉa trong nhiều bi kiếm tiu biểu của Bnh Định để hnh thnh một cch ngắn gọn, dễ tập, dễ nhớ, được đưa vo luyện tập v thực hnh chiến đấu đạt hiệu quả cao trong cc lực lượng vũ trang v bn vũ trang ở địa phương.

Trong cc bộ mn về quyền thuật, "Ngọc Trản" l bi quyền tiu biểu của v cổ truyền Bnh Định, trải qua thời gian, n vẫn sng chi như một "chn ngọc" với những b quyết v cng v gi. Để thực hnh được một cch nhuần nhuyễn, phải tnh đến cng sức luyện tập cả về thể chất v thức nhằm tạo được sự thống nhất thnh một niệm duy nhất, như tnh thuần khiết của vin ngọc. Đ chnh l b quyết khổ luyện của lối quyền m - dương trong Ngọc Trản cng.

 

 

 

V HỌC BNH ỊNH

-o ức Chương-

 

 

Mảng vui Hương Thủy, Ngự Bnh

Ai v Bnh ịnh với mnh th v

Chẳng lịch bằng đất kinh đ

Nhưng Bnh Định khng đồng kh cỏ chy

Ba dng sng chảy

Bảy dy non cao

Biển ng sng vỗ dạt do

Thp xưa lm bt ghi tiếng anh ho vo my xanh...

Cu ca dao trn l bức tranh phc họa miền ất V, xứ Bnh Định. l miền đất cch Kinh thnh Huế 407 cy số về pha đng nam, c ba mặt ni non hiểm trở. Pha ty dựa lưng vo dy Trường sơn trng điệp, phải qua đo An Kh dốc đứng, vượt sng Ba rồi ln đo Măng giang mới tới được vng Ty nguyn. Pha bắc c dy Thạch tấn nối từ Trường sơn ra tận biển, ngăn cch hai tỉnh Quảng ngi v Bnh Định, chỉ cn thng nhau qua đo Bnh đ. Pha nam c dy Nam sơn, cn gọi l ni Bnh san, với cc ngọn như hn ng, hn B (cao 1100 mt), hn Am, hn An tượng, ngăn cch Bnh Định v Ph yn. Muốn vo nam phải vượt đo C mng. Pha đng gip biển, trải di 100 cy số. Bờ biển lại gập ghềnh, lồi lm với nhiều cửa như Thiện chnh, C cng, H ra, Ph thứ, ề gi, Thị nại.

Bnh Định c hai con sng lớn chắn ngang. pha bắc l sng Lại giang, cn gọi l Lại dương, bắt nguồn từ hai vng ni An lo v Kim sơn, đổ ra biển qua cửa An giũ. Pha nam cũng c một sng tương xứng: sng Cn, chia lm ba nhnh chảy vo đầm Thị nại. Ngoi ba dy ni v hai sng chnh, Bnh Định cn nhiều nhnh ni tẻ ra từ dy Trường sơn v c sng La tinh nằm vắt ngang giữa tỉnh. Ni, sng xen kẽ với đồng bằng, tạo cho miền ny một địa hnh phức tạp.

Cc nh phong thổ học nhn cuộc đất Bnh Định như một ci ngai vng khổng lồ. Tay vịn pha tả l dy Thạch tấn. Tay vịn pha hữu l dy Nam sơn. Lưng dựa l dy Trường sơn, mặt quay về hướng đng lồng lộng trời cao biển cả. Rải rc đ đy l những ngọn thp Chm cn st lại. Ở huyện Ph ct c thp Phc Lộc tục gọi l Phốc Lốc. An nhơn c thp Cnh Tin. Tuy Phước c chm thp Bnh t, thp Thanh trc ở Bnh lm, thp Long triều ở Xun mỹ. Qui Nhơn c thp i. Bnh kh c thp Thủ thiện v chm thp Dương long. Những thp cổ cao vt ln nền trời, trng như những cy bt khổng lồ "ghi tiếng anh ho vo my xanh".

Với bốn mặt ni sng biển vy phủ, lại thm thin tai bo lụt thường xuyn, người dn miền ny muốn sinh tồn phải cần thch ứng với miền đất hiểm trở, đầy bất trắc. ấy l nhn tố để cho v nghệ Bnh Định nẩy nở. Rồi ngnh dệt pht triển, nghề chạm cẩn tinh vi, lại c những đặc sản như bnh trng, bn Song Thằng, nn G Găng, gốm Chợ Gồm, ngi Ph phong... Hải sản Bnh Định th qu dư dả, cần phải thng ra ngoi, tm thị trường tiu thụ hoặc trao đổi:

Ai về nhắn với nậu nguồn

Măng le gởi xuống, c chuồn gởi ln

(Ca dao)

Thời trước bun bn với "nậu nguồn" l quan trọng hơn cả. Lượt ln mang c kh, mắm, muối. Chuyến về chở măng le, trầu nguồn, rễ ni. Vốn một lời mười. Tổ phụ của Nguyễn Nhạc l Hồ Lang, chuyn nghề bun bn trầu nguồn. ến thời Hồ Phi Phc, rồi Nguyễn Nhạc cũng nối nghiệp cha ng. Số người bun bn hng chuyến rất đng. Chở hng ra Quảng, vo Nam, ln Ty nguyn đều c cả. V vậy v nghệ cần được phổ biến v pht huy để hộ tống hng ho vượt đo, qua sng, vừa chống chỏi với mnh th, vừa đề phng nạn trộm cướp dọc đường hoặc ngay tại nh. Khng những đn ng m ngay cả đn b, trẻ con cũng phải học v hộ thn v bảo vệ ti sản, đ trở thnh một truyền thống:

Ai về Bnh Định m coi

Con gi Bnh Định ma roi, đi quyền

(Ca dao)

Tuy vậy, dng chảy của V học Bnh Định cũng c những thăng trầm, qua cc giai đoạn sau đy:

THỜI KỲ MỞ MANG (1470-1558)

Năm Canh Thn (1470), Hồng ức nguyn nin, vua Chim l Tr Ton đem qun đnh ph đất Ha chu, v sai người sang Tu cầu viện nh Minh. Vua L Thnh Tn tự cầm qun, đem đại binh 20 vạn qun đnh Chim thnh, ph được kinh đ l thnh ồ Bn (Vijara) v chiếm đất đến đo C mng. Từ đấy, miền nầy được st nhập vo đạo Quảng nam, đặt tn l phủ Hoi nhơn gồm ba huyện l Bồng sơn, Ph ly v Tuy viễn.

Dn cc tỉnh Bắc kỳ, nhất l người H đng v cc tỉnh miền bắc Trung phần vo đy lập nghiệp. Họ đến lấp vo chỗ trống v c một số người Chim thnh đ rt về pha nam. ể sinh tồn, họ gp nhp vốn liếng v nghệ của cố hương, pha trộn với cc thế v của người Chim, của d th, của g đ... rồi sửa đổi, sng lọc, ứng chế cho hon ton thch hợp với hon cảnh, địa thế của qu hương mới. ầu tin, hai thế v được thng dụng l lối đnh bằng tay chn gọi l quyền v lốiđnh bằng cy gọi l roi. Họ dng khc cy vừa lm đn gnh vừa l vũ kh hộ thn. Gnh, c thể chịu sức nặng gấp ba lần trọng lượng của mang xch m vẫn đi được xa. n gnh lm bằng gốc tre gi, vừa chắc vừa dẻo, tiện cả hai mặt: gnh th m v đn nhn theo nhịp đi; đnh lại bền v cy roi khng bị gy hay giập bể. l những năm thng di, hnh thnh một nền v thuật mới mẻ, độc đo, được cả nước quen gọi l v Bnh Định.

THỜI KỲ PHT TRIỂN (1558-1771)

Từ cuối năm Mậu Ngọ (1558), Nguyễn Hong vo trấn thủ Thuận ho, lập nn xứ Nam H, cho đến năm Tn Mo (1771) Ty Sơn khởi nghĩa. Trong ngt hai thế kỷ, v Bnh Định đ tiến một bước di, pht triển đầy đủ cc mn binh kh v đi vo nề nếp. Sự kiện chng La xảy ra trong thời kỳ ny cn lưu lại một bi v di 1336 cu, chia lm 6 đoạn, đ phản nh phần no tnh trạng v nghệ ở Bnh Định lc bấy giờ. Kết hợp nội dung bi v v lời truyền tụng của dn chng về cuộc đời của Li, nhn vật tiếng tăm ấy c tn thật l V Văn oan, nhưng người đời quen gọi thn mật l ch La, qu nội ở huyện Ph ly nay l Ph mỹ, cha mất sớm, La theo mẹ về qu ngoại tại lng Ph lạc, tổng Thời ha, huyện Tuy viễn, sau l thn Ph lạc, x Bnh thnh, quận Bnh kh (nay đổi huyện Ty Sơn). Nh ngho, mẹ thường đau yếu, Li lại cn nhỏ khng lm ra tiền để nui mẹ. Nhiều lần La đến cc nh ph hộ xin bt cơm thừa hay xin được họ thu mướn, nhưng bị từ chối v cn bị mắng nhiếc thậm tệ. La tự nhủ: "Dốc lng cố giữ lng thnh, M trời chẳng gip phải đnh lng tham" (v ch La) nhỏ nhặt sắn khoai để cứu sống mẹ qua cơn ngặt ngho. Một hm, La vo trộm g vịt của một nh ph hộ, bị bắt qủa tang, họ tri v đnh đập tn nhẫn trước khi giải cho hương chức để chịu một trận đn thừa chết thiếu sống khc. Từ đấy La nui trong lng mối hận th kẻ giu c v bọn cường ho c b. C một hương sư, thương cho tnh cảnh của La, bn mướn chăn tru. Ngy ngy La thả tru ăn cỏ trn cc sườn đồi. Nhn c cc v sư thường đem mn sinh đến m ni dạy v, La gh mắt học lm v tiếp thu rất nhanh, thấy đu nhớ đ. Nhờ c sức mạnh phi thường, thm năng khiếu về v nghệ, lại thng minh sng tạo, một hm thấy con c lc nhảy từ dưới thấp ln ruộng cao, La học được ngay: La ta thấy vậy tức cười Khen con c lc v hồi ti ba Chớ chi c lc dạy ta Học theo miếng đ, thiệt l mang ơn v chịu kh tập luyện thnh thạo: Nhảy cao như La thiệt ti Nc nh nhảy khỏi ai ai cũng nhường

Từ ấy bọn chăn tru trong vng tn La lm "vua", chỉ c thằng Mướp khng chịu phục, muốn đấu v với La, ai thắng mới chnh thức ln ngi vị: Mướp ta cầm một khc cy nh nam đỡ bắc ma may loạn tro Nhưng hắn khng đủ sức chống đỡ ngọn roi khốc liệt ường cn ton vẹn trăm bề Ma ln ging tố tiếng nghe v v nn La đ lỡ tay đập vỡ đầu thằng Mướp chết ngay tại chỗ.

La hoảng sợ, bỏ vo rừng trốn biệt. Bọn lục lm từng nghe danh La, bn mời về sơn trại. Sau đ La cầm đầu một đảng cướp nổi tiếng. Nhưng La chỉ đnh cướp những nh giu c m gian c hay những nh của bọn tham quan lại. Nếu chủ nh biết điều, nộp tiền của v khng chống cự, La chỉ lấy hai phần ba của cải, một phần để lại cho chủ. Ti sản cướp được, La đem về sơn trại một nửa, nửa kia phn pht cho dn ngho trong vng. La cấm đn em khng được sch nhiễu dn chng, cấm chận đường cướp giật bừa bi hoặc thu tiền mi lộ. ối với bọn cường ho c thnh tch h hiếp dn đen, La cho thủ hạ trừng trị lm gương. Nhờ thế tuy l tướng cướp, La vẫn được dn chng ủng hộ v che giấu. Chnh quyền địa phương tuy tốn nhiều th giờ v cng sức m vẫn khng dẹp được đảng cướp của La. Cc nh giu trong tỉnh lo sợ, bn mướn v sư canh giữ ti sản v tập luyện v nghệ cho gia nhn, tạo cho tỉnh nh một số đng người rnh v nghệ v gy thnh phong tro học v.

Nhưng rồi La cũng chn đời thảo khấu, nhất l biết được mẹ gi qua đời v buồn phiền về La, La buồn b gi từ sơn trại ở vng Ph Phong huyện Bnh kh, đi vềmạn bắc định tm đến một nơi xa lạ, sống đời lương thiện. Thế nhưng, việc v nghệ l nghiệp chướng đeo đuổi mi. Trn đường ra Quảng ngi, La phải qua Trung My di độ vi cy số, hai bn my rừng bao phủ dy đặc. Trung My, cn gọi l Hc Sấu, nằm trn hai thn, đầu bắc l Ph thuận, đầu nam l Vĩnh ha, thuộc Tổng Hạ, huyện Bồng sơn phủ Hoi nhơn (cn c tn l phủ Qui Nhơn v Qui ninh), nay thuộc x n đức, huyện Hoi n, tỉnh Bnh Định. ịa thế Trung My rất hiểm trở, pha đng v đng nam gặp nhnh sng Kim sơn chảy từ nam ra bắc, quanh năm nước xanh l như mu l, pha ty ni non trng điệp v c hn Ni Một tch ra, sừng sững như chiếc bnh phong. Nơi đy La bị một bọn cướp chặn đường nn phải ra tay. Hng chục tn cướp ng gục. Chng hoảng sợ, vội phi bo với chủ trại l cha Hồ v ch Nhẫn. Lại một phen La phải tỉ th với hai tn đầu sỏ ton cướp: Cự đương một đnh với hai Tả xung hữu đột bụi bay m trời Gặp ngọn roi thần của La, bọn chng phải bi phục: La cng sung sức honh hnh Cha Hồ ch Nhẫn thất kinh đuối rồi V rước về sơn trại rồi nhường chức thủ lnh cho La.

Trong thời kỳ ny đ c những cao thủ thuộc giới nữ lưu: Mụ Mn khoảng độ bốn hai Lu thng v nghệ t ai snh b ến nỗi trnh độ v như cha Hồ ch Nhẫn hiệp sức lại vẫn khng thắng nổi: Pht thi Hồ, Nhẫn cả hai uối tay ko chạy như bay khc no Nhưng khi gặp đường roi của La, mụ Mn khng thể p đảo được: La ta bnh tĩnh đối đang Mụ Mn tuy giỏi kh toan vẫy vng Rồi La dng độc chiu để hạ địch thủ: Cầm chừng mụ đnh một hồi La gạt đao gy, đ bồi một chn

V cũng từ ngy được tn lm chủ soi Trung My, La đ ra lệnh cho thủ hạ phải triệt để p dụng tn chỉ của mnh. Trung My khng cn l chỗ cướp bc bừa bi khch bộ hnh nữa m tri lại cn bảo vệ người qua đường khỏi bị c th hm hại. Nhờ vậy đảng cướp được dn chng c cảm tnh, được nhiều người gia nhập v tiếng đồn về La vang dội khắp vng: La ta nổi tiếng anh ho Sơn h một gc thiếu no người hay Bạc tiền thừa đủ một hai Chiu binh mi m cng ngy cng đng Lm cho bốn biển anh hng Mến danh đều tới phục tng chn tay Mục tiu đnh cướp của La nhằm vo những: Kẻ no tn c lu nay La sai cướp của đoạt ti chẳng dung Nh giu mấy tỉnh trong vng Thảy đều kinh sợ v cng lo toan Nhất nh những bậc nh quan Nghe chng La dọa kinh hong như đin Nh no nhiều bạc dư tiền M v n đức, La đều đoạt thu

C binh hng tướng mạnh, La cho sửa sang sơn trại thnh đồn lũy, luyện tập đn em thnh thạo cc mn quyền, roi, đao, kiếm, siu, thương, cung, n... La nay ở chốn sơn trung Ngy đm luyện tập ung dung chn nồng

Từ một đảng cướp, La đ tạo thnh một lực lượng vũ trang c tổ chức, biết tự tc tự cường: Lu la mấy vạn tụ đng V rừng lm rẫy vun trồng bắp khoai Triều đnh phi một đội qun đng đảo đến đnh dẹp Truyền cho mười vạn binh hng Dưới cờ đại tướng binh nhung ln đng La đ đn quan binh bằng chiến thuật bất ngờ, nhanh như một đường roi b hiểm: Lu la kn đủ năm ngn Thnh lnh cướp trại đnh ngang qun tro... ại tướng thot trận thot nn Về tro chịu tội mất thnh binh tan

Lần ny, khng thể xem thường La như đm giặc cỏ, triều đnh phải cử một tướng lĩnh ti ba: đốc v nghệ vẹn ton Qun binh hng dũng chiến trng đua tranh La bn giục ngựa ra thnh Quyết cng đ đốc giao tranh so ti i bn xp chiến cả ngy Bất phn thắng bại khen thay anh ho Nhưng rồi La khng lm sao giữ nổi thnh trong thời gia di: Tnh toan thnh kh giữ no Bởi chưng qun t khng sao chống knh La ngầm muốn tnh bỏ thnh Ngặt v binh tướng tro đnh phủ vy La đ dng ngn v tuyệt vời để thot thn: Cơn nguy chuyển hết sức thần Dng miếng "c lc" giậm chn nhảy liền Qun tro vy kn khắp miền La vọt ra khỏi rất nn kỳ ti

Trn đy l những cu trch trong v Ch La cho thấy v học Bnh Định ở thời kỳ ny đ thịnh hnh v đng vai tr then chốt trong chiến đấu.

Chng La l một Robin Hood của Bnh Định. Triều đnh đ dẹp yn đảng cướp ở Trung My, nhưng tnh cảm của dn chng đối với ch La mi mi đi vo văn học: Chiều chiều n liệng Trung My Cảm thương ch La bị vy trong thnh

THỜI KỲ CỰC THỊNH (1771-1802)

Từ năm Tn Mo (1771), Nguyễn Nhạc dựng cờ khởi nghĩa ở G T đất Ty sơn đến năm Nhm Tuất (1802), vua Quang Toản bị bắt ở huyện Phượng nhn tỉnh Bắc ninh, nền v học Bnh Định mở ra một kỷ nguyn mới. l v Ty Sơn.

Tam kiệt Ty Sơn gồm Nguyễn Nhạc (?-1793) anh cả, Nguyễn Huệ (1753-1792) anh thứ, v Nguyễn Lữ (?-1788) em trai t, người lng Kin mỹ đất Ty sơn, sau ny l thn Kin mỹ, x Bnh thnh, huyện Bnh kh (nay đổi huyện Ty sơn).

Họ Nguyễn Ty Sơn nguyn l họ Hồ, dng di Hồ Qy Ly. ng tổ bốn đời l Hồ Phi Khanh ở huyện Hưng nguyn tỉnh Nghệ an. Năm Ất Tỵ (1655), Trịnh Nguyễn giao tranh lần thứ năm, qun Nguyễn tấn cng Nghệ an. Hồ Phi Khanh cng một số dn chng bị qun Nguyễn bắt đem vo phủ Qui ninh huyện Tuy viễn để khai hoang. ng đến ở lng Bằng chu (nay thuộc x ập huyện An nhơn) được họ inh đỡ đầu, gy dựng. ời con l Hồ Lang, dời về lng Ph lạc x Bnh thnh. ời chu l Hồ Phi Phc, dời qua lng kế cận l Kin mỹ. Nơi đy, ba anh em Ty Sơn ra đời, trước theo họ cha, sau đổi ra họ mẹ l họ Nguyễn.

Lc nhỏ, anh em Ty Sơn được học chữ Hn với thầy gio Hiến, một bậc ti danh bất mn v chế độ thối nt, nạn Trương Phc Loan chuyn quyền, tham tn. Sau đ, anh em Ty sơn học v với v sư inh Văn. Nhưng thường gọi l ng Chảng, người lng Bằng chu. Thầy v l người bộc trực, gan dạ v ngang ngạnh nhất vng, chẳng hề king nể bọn cầm quyền. ng tự phong "Chảng chảng ngang thin". Cu v von của người đương thời "Ngang qu ng Chảng" nay đ trở thnh tục ngữ. Ba anh em được thầy yu qy, dạy cho nhiều thế v b truyền. Thấy được sự lợi hại của v Bnh Định, tam kiệt Ty Sơn đ đem v thuật vo chiến thuật trong cuộc khởi nghĩa v pht huy v học Bnh Định đến mức cực thịnh.

Trong binh đội Ty Sơn, mỗi chiến sĩ l một v sĩ. Sự huấn luyện qun đội, cơ bản l tập v nghệ. Người lnh phải biết sử dụng tất cả, hoặc một số cc binh kh truyền thống sau đy:

1.- Quyền: lối đnh v bằng tay chn, cn gọi l thảo bộ. Quyền gồm nhiều thảo bộ, chẳng hạn như : thảo bộ Phượng Hong, Tứ Hải, Thiền Sư, Ngọc Trản, Thần ồng, Lo Mai, ộc Thọ... Hễ quyền giỏi th roi cũng giỏi. V vậy quyền l mn v tối cần. Qun Ty Sơn đ dng chiến php sở trường ny trong khi xung phong gip l c, thanh ton chiến trường.

2.- Roi: lối đnh v bằng gậy, cn gọi l cn. Roi khng nn lớn qu hoặc nhỏ qu, phải vừa cỡ tay nắm người sử dụng th đường roi mới mạnh v nhanh. C hai loại: roi trường v roi đoản. Roi trường l roi trận, di khoảng 2,50 mt, đầu lớn l đốc roi, đầu nhỏ l ngọn roi. Người sử dụng roi trường ngồi trn ngựa v chỉ đnh một đầu. Roi đoản l roi đấu, di "tề mi" tức l ngang lng my người sử dụng (chừng 1,60 mt). Roi đấu cầm ở giữa thn roi nn c thể đnh cả hai đầu. Chẳng hạn đầu roi bổ xuống như trời ging khiến đối thủ lo chống đỡ nhưng đ chỉ l c đnh hư. Trong lc ấy, nhanh như chớp đốc roi thc mạnh vo hạ thế đối thủ, đ mới l c đnh thực. Ngy xưa, cc v sĩ thường vắt vai một khăn lng to v di, gặp khi bất trắc, c thể dng khăn thế roi, gọi l roi nhuyễn tin, khng phải l để đnh m để "vung roi" che mắt đối thủ rồi xng vo hất tung binh kh.

3.- Song sĩ: hai cy gỗ cứng kẹp dọc cẳng tay, l ra ở hai đầu. Khi đấm hay thc ci chỏ th đầu no của song sĩ cũng c thể ấn su vo cơ thể của đối thủ.

4.- ao: để chm v đm. Nếu đao c lưỡi b ra rất lớn th gọi l đại đao.

5.- Kiếm: gồm độc kiếm v song kiếm, lưỡi di nhưng khng qu 1 mt.

6.- Siu: giống như đao, nhưng cn di. Thế v kết hợp giữa kiếm v roi.

7.- Thương, gio, mc, lao đều c cn di, dng để đm, đnh v phng.

8.- X mu, đinh ba, bừa co đều c cn di nhưng đầu c nhiều nhnh, đường v chậm chạp, t thng dụng.

9.- Lăng, khin: trn dẹp, c tay nắm ở tm điểm; dng để che đỡ khi lm trận.

10.- song chy: hnh cầu bầu dục, xẻ răng cưa như

cạnh khế, c cn nắm, dng để đnh, cũng t sử dụng.

11.- Dy xch bằng sắt dng để quất, lợi thế như một cy roi.

12.- Cung, n, nỏ dng để bắn tn khi đối thủ cn ở xa.

Một đặc điểm của v Ty Sơn l mỗi thế v đều c bi thiệu đi km, tức l phần l thuyết được diễn thnh thơ c vần, c điệu cho dễ đọc, dễ nhớ. Người học v, phải thuộc lng bi thiệu, đọc đến đu ma đến đ, l thuyết ăn khớp với thực hnh. Lối học v ny rất tiện cho việc luyện tập nhiều người cng một lc, được p dụng trong trường huấn luyện qun đội của Ty Sơn.

Thời ấy cn sng chế ra điệu trống trận Ty Sơn. Người đnh, cng một lc sử dụng nhiều trống, tối đa 12 ci, v phải dng thế v cn quyền mới đnh được. nh bằng di cả hai đầu, gọi l roi trống, vừa đnh cả hai bn tay, cổ tay, ci chỏ, vai... lm cho tiếng trống pht ra những m thanh khc nhau, nghe rất hng trng. Lc ra trận, dng hai trống lớn, đnh theo v nhạc trận, m thanh vang xa, dồn dập, khch động.

Chiến thuật của Ty Sơn l p đảo đối phương từ tầm xa đến tầm gần. Xa th c đại bc đặt trn mnh voi. Khi cch mục tiu chừng 100 mt th dng sng trường. Gần th đến lượt cung nỏ, rồi hỏa hổ. Cuối cng l xung phong cận chiến, dng cc thế v để giải quyết chiến trường theo nguyn tắc "nhất nhn địch quần nhn". Như vậy, đội qun Ty Sơn khng cần đng m cốt ở tinh v dũng cảm. Binh đội gọn nhẹ, di chuyển nhanh chng, thch hợp với lối tc chiến thần tốc. nh nhanh đnh mạnh, hư thực khng r, bất ngờ thọc su vo kẽ hở của địch qun. Chiếm mục tiu th dng tượng binh lm l chắn, vừa l pho đi di động cho bộ binh tiến ln. l kỹ thuật tc chiến của Ty Sơn, ảnh hưởng bởi bản chất con nh v. Tương truyền cc tướng Ty Sơn đều l những tay v xuất chng. Nguyễn Huệ sở trường về roi. Nguyễn Lữ xuất sắc về cn quyền, đ sng chế ra Hng K quyền, lấy từ cc thế v của g đ. V Văn Dũng rất giỏi về đao, người đời c cu truyền tụng Ph sơn trung tặc, dị

Thắng Văn Dũng đao, nan

(Ph được giặc trong ni th dễ, thắng được ngọn đao của Văn Dũng th kh)

ặng Văn Long (c sch chp l Mưu) lại qun thng cả cương quyền (ngạnh cng) lẫn min quyền (nhuyễn cng) với đi tay mạnh v cứng như sắt nn người đời thường gọi l ặng thiết t. Bi Thị Xun th khng ai b kịp về mn kiếm. Tm lại, v Ty sơn l v truyền thống của Bnh Định đ được tập hợp v tinh luyện để đưa vo quốc phng. V trở thnh chiến lược độc đo của Ty Sơn, thời huy hong nhất của v học Bnh Định.

THỜI KỲ ẨN MNH (1802-1867)

Năm Nhm Tuất (1802), Nguyễn nh dẹp nh Ty Sơn v ln ngi vua, xưng đế hiệu l Gia Long. Khng những nh vua trả th d man đối với Ty Sơn m cn c cả một kế sch lu di, nhằm tận diệt tất cả những g c lin quan đến Ty Sơn. V vậy v Ty Sơn khng cn được lưu hnh nữa. Cc nh v rt lui vo bng tối, chỉ m thầm truyền dạy cho con chu. Cc bi thiệu cũng phải dấu trong tr nhớ v chỉ truyền miệng trong phạm vi gia đnh. iệu trống Ty Sơn im bặt trong những ngy lễ hội đng người. Thời kỳ ny ko di suốt cc triều Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị v đầu đời Tự ức. V thế nền v học Ty Sơn đ bị thời gian lm mai một rất nhiều.

THỜI KỲ TRUNG HƯNG (1867-1924)

Từ khi vua Tự ức ln ngi (1847), qun Php lun lun tm cch gy hấn với nước ta để c cớ xm chiếm. Năm 1858, lin qun Php v Ty ban nha đnh chiếm bn

đảo Sơn tr, nẵng. Năm 1859, thnh Gia định thất thủ. Năm 1861, mất ịnh tường (Mỹ tho), đảo Cn ln v Bin ha. Năm 1867, Php chiếm nốt ba tỉnh miền Ty Nam kỳ l Vĩnh long, An giang, H tin.

Trước tnh thế khẩn trương, cần tăng cường qun đội để bảo vệ những phần đất cn lại. ối với Tự ức, đề phng Ty Sơn khng cn l việc thiết thực nhưng họa xm lăng của Php th sờ sờ trước mắt. V thế năm 1867, nh vua cho thnh lập trung tm tuyển chọn v quan ngay trn miền đất v. l trường thi Hương v Bnh Định tại thn An thnh, tổng Thời đn, huyện Tuy viễn phủ An nhơn, nay l thn An thnh x Nhơn lộc huyện An nhơn v chỉ cch trường thi Hương Văn (tại Ha nghi, x Nhơn ha) vi cy số xuyn qua cc thn Trường cửu, Quang chu dọc theo hữu ngạn nam phi sng Cn.

Vốn sẵn truyền thống yu thch v nghệ, nay được nh vua mở trường thi, tuyển chọn nhn ti, cc mạch v ẩn tng hơn su mươi lăm năm qua, giờ đy bng ln trổ hoa kết tri. Cc l v ở Bnh Định mọc ln như nấm. Những đm trăng, trong sn nh hay trn dy g hoang vắng, tốp năm tốp ba, v sinh miệt mi tập luyện. Rồi kinh đ thất thủ (1885), vua Hm Nghi bn đo v xuống chiếu Cần vương. V Bnh Định đ gp phần vo việc chống Php. Lnh tụ phong tro Cần vương ở Bnh Định, anh hng Mai Xun Thưởng, l một người văn v song ton. Trong bi iếu Mai Nguyn Sy (soi) tức Mai Xun Thưởng, Nguyễn B Hun, một danh sĩ đương thời, đ hết lng khm phục: an tm chỉ vị cứu lương dn Honh sc ngm thi hữu kỹ nhn Nhất ph hung khm honh vũ trụ Tam nin cầm kiếm định phong

trần... Tống Phước Hổ dịch: Lng son chỉ muốn cứu lương dn Vung gio, ngm thi mấy kẻ bằng Một tấm lng trung trm vũ trụ Ba năm đn kiếm sạch phong trần Dưới cờ khởi nghĩa của Mai nguyn soi, ở Bnh kh c một dng v m cả ba thế hệ gồm hng trăm v sĩ, v sinh đ theo thầy đứng trong hng ngũ nghĩa qun. l l v L Thượng Nghĩa, sư tổ của Hồ T Quốc. Hồ T Quốc đ ca tụng tay kiếm lợi hại của thầy trong việc cứu nước, qua bi tặng L cng Thượng Nghĩa: Lo sư thn thủ nhược du long Lẫm liệt tu mi kh lực hng Tch nhật Cần vương đồng t quốc Ty tr trảm tận hiển hng phong o Văn dịch: Nhớ thầy dng tựa rồng bay ường gươm nht kiếm ru my xứng danh Theo vua v nước qun mnh Dẹp tan lũ giặc đinh ninh lời nguyền Trong bi Trường c sơn quan đại chiến hậu, hựu đại thắng ư Cẩm Văn thn hữu cảm (cảm xc sau khi đnh lớn trn ải Trường c, lại thắng lớn ở thn Cẩm văn), sư tổ L Thượng Nghĩa cũng đ ni r, thắng lớn l nhờ p dụng v thuật vo chiến thuật: Binh nhung ho kiệt vũ Ng cu Xung đột trng vy trảm tặc đầu Trường c, Cẩm văn tề bo tiệp Nghĩa binh thanh gi chấn ton chu Việt Thao dịch: Diệt th, ho kiệt ma gươm thing Xng ph vng vy chm giặc liền Trường c, Cẩm văn đều thắng lớn Nghĩa qun lừng lẫy khắp trong miền

Tướng ặng ề, cũng người quận Bnh kh (tức huyện Ty sơn), một tay v nghệ nổi tiếng, đ chỉ huy mặt trận Thủ thiện, cho qun xung phong cận chiến, c trống trận yểm trợ tinh thần y như đạo qun Ty Sơn ngy trước, ng viết: Thủ thiện thn trung bề cổ động Nghĩa binh phấn dũng vũ đao thương... Việt Thao dịch: Thủ thiện, trong thn trống trận rền Nghĩa qun dũng cảm gio vung ln Năm 1908, lng v Bnh Định lại một lần nữa gp phần chống Php trong phong tro Khng thuế tại tỉnh nh. Cc v sĩ ở An Vinh v An thi tham gia rất đng. Họ lnh trch nhiệm trừng trị bọn tay sai của Php v những tn thổ ho dựa vo giặc để nhiễu hại dn lnh. Căn cứ vo cc chu bản triều Duy Tn trong quyển Phong Tro Khng Thuế Miền Trung năm 1908 của Nguyễn Thế Anh (xuất bản tại Si gn năm 1973) th ở huyện Bnh kh c H Khu, Hồ Cường, L L, L Hữu, L Thức, V Nghiệp... đ lng kiếm cc vin chức đắc lực của chnh phủ Bảo hộ để trừng trị, tiu biểu c tn Vinh v Giao bị nịch st. Ở vng An Vinh (Bnh Kh) v An thi (huyện Tuy viễn) c Nguyễn văn Khải l trưởng An Vinh, đ chỉ huy ton bắt cc bọn tay sai cho giặc, tiu biểu c tn Uẩn đền tội, xc thả tri sng. Ở huyện Ph ct c Nguyễn Honh đ tổ chức m st hai tn gian c l B v Tường do phủ phi tới. Ở huyện Bồng sơn c ỗ Dương, Nguyễn iềm, Phạm Quế, Phan Thuần đem thủ hạ khoảng 50 người cầm đao cn đến huyện đường khng cự với lực lượng đn p. Ngoi ra, ton v sĩ cn thi hnh bản n tử hnh đối với thường dn đ tham tiền lm do thm hay chỉ điểm cho giặc, như trường hợp nịch st tn thợ Cẩn để lm gương. Khoảng năm 1920, cả hai tỉnh Bnh Định v Ph yn mất ăn mất ngủ v nạn cướp Dư nh. V sĩ cc phủ, huyện Bnh kh, An nhơn, Tuy Phước, Ph ct được quan tỉnh điều động vo việc bắt cướp. Dư nh người lng Kin ngi, x Bnh thnh huyện Bnh kh, giỏi v nghệ v c sức mạnh phi thường. Hắn c thể kẹp nch một con b ngh, nhẹ nhng như bồng một đứa b. Người đương thời v Dư nh "sức đương Hạng V, mạnh knh Trương Phi". Dư nh cầm đầu một ton cướp 11 tn. Hựu (qun sư), Phỉ, Cao, en... ton l những tn cướp tn tuổi. Chỉ c tay roi Hồ Ngạnh ở Thuận truyền l Dư nh n trnh, cn Bảy Lụt cũng l một tay quyền nổi tiếng ở An Vinh, bị Dư nh v đồng bọn phục kch đnh bất tỉnh để cảnh co lng v đang tm bắt chng:

Dư nh sức mạnh qu tru

Vng ln đnh ng cả xu triều đnh

(Ca dao)

Triều đnh khiển trch quan tỉnh, tỉnh nạt xuống huyện. Quan huyện đổ cu trt ln đầu lng x. Khổ cho đm dn đinh phải canh phng nghim nhặt suốt ngy đm, lng sục khắp hang cng ng hẻm m vẫn khng tm ra tung tch bọn cướp. Tnh cờ, Dư nh bị bắt ở vng Dương an, huyện Tuy Phước, lc đang ngủ say dưới lng tảng đ hm ếch, thuộc ni Phước An. Người ta phải lập thế dng ba khc danh mộc "Kiềng kiềng ba khc cn ngay yết hầu" (v Dư nh) v c sng bắn thị uy, Dư nh mới chịu b tay.

Xt cho cng, thời kỳ trung hưng đ trải di trn nửa thế kỷ, nhưng lng v Bnh Định khng thể c lại cảnh huy hong rực rỡ như thời Ty Sơn. Tuy vậy v học Bnh Định thời kỳ ny cũng đ phục hưng được hướng tốt đẹp l dạy v, học v để ứng th, cứu nước v gip đời.

THỜI KỲ NGOẠI NHẬP (1924-1945)

Từ xưa Bnh Định đ c cu truyền tụng: "Roi Thuận truyền, quyền An Vinh", v "Trai An thi, gi An Vinh" l những địa danh thuộc tỉnh, đ pht tch những dng v nổi tiếng v nối nghiệp cho đến by giờ. Thn Thuận truyền thuộc x Bnh thuận, quận Bnh kh. Thn An Vinh thuộc x Bnh an, cng huyện. Cn An thi xưa l một thị tứ, nằm trong thn Mỹ thạnh, x Nhơn phc, huyện An nhơn."Roi Thuận truyền" trước xa nữa khng r ng tổ l ai, nhưng đến đời ng Ba ề th truyền cho Hồ Ngạnh. Hồ Nhu l tn thật của Hồ Ngạnh, sinh năm 1891, mất năm 1976, thọ 85 tuổi. ng nguyn qun thn Ho ngi, x Bnh an, huyện Bnh kh, tr qun ở Thuận truyền, x Bnh thuận cng huyện. Cha l ng ốc Năm, một v quan của triều Nguyễn. Mẹ cũng l con nh v. Ngay từ lc b, ng đ được cha mẹ dạy v gia truyền. Lớn ln, ng học roi của cao sư Ba ề, học nội cng của ng ội Sẻ, tiếp đến học roi của ng Hồ Khim. ường roi kết hợp tinh hoa của nhiều thầy, lại thm nội cng nn cứng cp v su hiểm v cng. Từ roi thế, roi đấu, roi chiến đến roi trận, ng đều tinh thng v độc đo. Khoảng năm 1932, tiếng tăm ng đ vang dội khắp bốn tỉnh Nam, Ngi, Bnh, Ph. Nghe danh, học tr đến thọ gio rất đng. Con trai chết sớm, ng truyền nghề cho chu nội, nay l v sĩ Hồ Sừng. Học tr lớp lớn c ng Mười Mỹ (sinh năm 1912) ở Trường c x Phước nghĩa huyện Tuy Phước được ring dạy ngn độc chiu b truyền. Học tr lớp sau c inh văn Tuấn ở Qui Nhơn, đang độ sung sức, nối nghiệp lm vẻ vang cho l v Thuận truyền. "Quyền An Vinh" c từ lu, nhưng cũng chỉ biết từ đời ng Hương mục Ngạc. L v ny cn c ng Năm Nghĩa, cũng l bạn đồng mn đồng kha, nhưng sau lại chuyn về roi. Hương mục Ngạc học quyền Bnh Định rồi học thm quyền Tu của ng Khch Bt. Sở dĩ ng nổi tiếng l nhờ tổng hợp được nhiều nguồn v khc nhau, tạo nn tay quyền xuất sắc nhất trong lng v Bnh Định đương thời. ng c ba người con l Bảy Lụt, Tm Cảng (nữ) v Chn Gic đều tinh thng v nghệ. ng dạy nhiều học tr, c người nổi tiếng như Hai Tửu. Bảy Lụt chẳng những xuất sắc về v thuật m cn gan dạ v c sức mạnh đng kể, với tay khng c thể vật ng một con tru đực đang sung sức.

Bảy Lụt truyền nghề cho Phan Thọ. Sau ny Phan Thọ cn học thm v trận Ty Sơn với ng Su H nn đ tiếp thu được cả tinh hoa quyền An Vinh từ mạch v Hương mục Ngạc lẫn v chiến của Ty Sơn. Hiện nay l v Phan Thọ ở thn Thủ thiện huyện Bnh kh vẫn đng học tr d ng nay đ vo tuổi thất tuần. An thi cũng c những dng v nổi tiếng m cu ca dao ni đến Hội ổ Gin tại cha B ở vng ny đ đề cập: Tiếng đồn An thi, Bnh kh Nhiều tay v sĩ c nghề tranh heo

Nhưng đến năm 1924, một biến cố xảy đến cho lng v Bnh Định ni chung v dng v truyền thống của lng An thi ni ring. l sự xuất hiện của mn phi quyền Tu. Người sng lập ra mn phi ny l ng Tu Su, tn thật l Diệp Trường Pht, sinh năm 1896 tại An thi. Tuy l người Tu nhưng dng di ba đời đều ở An thi, b nội v mẹ ng đều l người Việt. Ở qu mẹ, gia đnh v bản thn Tu Su đ hấp thụ tinh thần thượng v nn khi được 13 tuổi, ng được gửi về Tu để học v từ những cao sư Bắc phi Thiếu lm. Sau 15 năm rng r tầm sư học v, ng Tu Su lc bấy giờ đ 28 tuổi, trở lại An thi, mở trường dạy quyền Tu, sở trường hai mn Hổ quyền v Long quyền. ng dạy v gần 50 năm, mn đệ rất đng, khng bao lu phi quyền Tu Thiếu lm của ng đ rải khắp miền đất v v ring ở An thi, v quyền truyền thống đ bị quyền Tu lấn t lm lu mờ. C người v thế sửa lại cu truyền tụng từ xưa ra "roi Thuận truyền, quyền An thi". Dn Bnh Định đến với l v Tu Su, c người v xuất thn chuyn về quyền Tu như o Honh, Hải Sơn; c người chỉ để bổ tc cho tay roi v truyền thống được cứng cp thm như Mười Mỹ.

Trong thời kỳ ny, ngoi v Thiếu lm của Tu Su cn c v Thi cực đạo, v quyền Anh cũng xm nhập lng v Bnh Định v được người Php nng đỡ để giảm bớt ảnh hưởng của v truyền thống. Chnh phủ Bảo hộ thường tổ chức những cuộc đấu v đi đến chết mới thi. Cảnh tượng gh rợn, trn đi c một cỗ quan ti để sẵn. Cc l v cố luyện cho g nh những c đnh tn bạo, độc hiểm để thủ thắng cng nhanh cng tốt, v thế gy nn sự th hằn, hiềm khch giữa cc l v. chnh l mục đch "chia để trị" của thực dn. Tuy nhin vẫn c những nh v thức được điều đ. Họ khước từ những cuộc thch thức tranh ti, chỉ đng cửa truyền v để khỏi mất dng v để tự vệ.

THỜI KỲ TRẦM LẮNG (1945 đến nay)

Cuộc chiến ko di 30 năm với vũ kh tối tn; cn, quyền, gươm, gio khng cn tnh cch quyết định cho cuộc chiến nữa. Số người học v để đi thi đ chấm dứt từ lu. Học v để phng cướp hay lm mưa lm gi như Dư nh cũng khng cn. Hội ổ gin, tục Tranh Heo đ mai một từ khi khi lửa lan trn. Số người học v tuy dần dần giảm bớt nhưng tinh thần thượng v đ trở lại với nghĩa chn chnh. Trong nghĩa tm về cội nguồn, tưởng nhớ đến người sng lập v Ty Sơn, năm 1960, nhn dn ton quận Bnh kh đ chung sức lập xong đền thờ Tam Kiệt Ty Sơn tại nền đnh cũ đ bị ph hủy thời Việt Minh. Nguyn khun vin ấy l vườn nh của gia đnh ba anh em Ty Sơn. Vua Thi ức (Nguyễn Nhạc) ln ngi, cho xy dựng thnh một nh từ đường khang trang. Khi Gia Long diệt Ty Sơn, ra lệnh san phẳng ngi nh. Sau dn lng lập ngi đnh lng Kin mỹ tại đ v b mật thờ Tam Kiệt Ty Sơn.

ền thờ Ty Sơn c ba gian. Gian giữa thờ Quang Trung Hong đế. Hai gian bn thờ vua Thi ức v ng ịnh vương Nguyễn Lữ. Trước sn đền đặt tượng bn thn của vua Quang Trung v dựng bia ca tụng Ngi.

Cũng từ năm 1960, hằng năm cứ vo ngy mng 5 Tết Nguyn đn, tỉnh Bnh Định lại tổ chức trọng thể lễ ống đa. Trong ngy lễ hội c biểu diễn v trận v trống trận Ty Sơn. Người xem hội từ cc nơi đổ về đng nghẹt đường.

Năm 1972, hội V thuật Bnh Định được thnh lập, thnh phần sng lập vin gồm c: cc v sư H Trọng Sơn, Huỳnh Liễu, L Xun Tạo, Nguyễn Ngh, Nguyễn Thng, Nguyễn văn Thnh, Thanh Hong, Thnh Nở, Xun Sơn Quảng v ba huấn luyện vin l L Thnh Nhn, Nguyễn Thnh Cng, Xun Trường Tịnh. Thanh Hong c tn thật l Nguyễn Bnh, sinh năm 1935, người thn An ph x Phước lộc, huyện Tuy Phước được bầu lm Tổng thư k. Tn chỉ của hội l bảo tồn v pht triển v Bnh Định. Hoan nghnh cc phi v khc hội nhập vo lng v Bnh Định lm phong ph thm cho nền v học tỉnh nh; nhưng cương quyết ngăn chặn cc mn v ngoại lai đang muốn đồng ha v truyền thống.

Một điều quan trọng l từ năm 1972 hội v thuật Bnh Định được thnh lập với đầy đủ cc mn v của Bnh Định. Trước đ chỉ c Phn cuộc Quyền thuật Bnh Định

được thnh lập m thi v trực thuộc vo Tổng cục Quyền thuật Si gn.

Lại nữa, v Bnh Định cũng được phổ biến rộng ri qua cc v đường ở Si gn v cc tỉnh, như v đường Sa Long Cương ở Si gn do sư trưởng Trương Thanh ăng người Bnh Định tổ chức, dạy cả v Bnh Định lẫn v Thiếu lm.

Thời kỳ ny c những nh sư nổi tiếng về v Bnh Định như Thượng tọa Bửu Thắng, tuổi ngoi 80, trụ tr cha Quang Hoa huyện Tuy Phước, l tay roi chiến thượng thặng; sư Hạnh Ha, khoảng ngũ tuần, trụ tr cha Long phước, huyện Tuy Phước, một tay v danh tiếng; sư ch Vạn Thanh, 30 tuổi, cũng ở cha Long Phước, tay roi tay đao đang thời kỳ sung sức.

Vo đầu thập nin 1970, một ngi sao le sng trn vm trời v học Bnh Định: nữ v sĩ Thanh Tng của miền sng Cn. Chưa ai thấy c thắng trn v đi hay từng tranh ti cao thấp với ai, người ta chỉ thấy Thanh Tng ở điện thờ Quang Trung dịp lễ ống a biểu diễn cc bi quyền như Lo Mai ộc Thọ hay bi roi như Tấn

Nhất Du l đ đủ khiếp.

Xt cho cng, điều ấy l lẽ dĩ nhin. Thanh Tng l con nh v, đời đời nối nghiệp v thừa hưởng cc ngn b truyền của một dng v cao thủ. ng nội của Thanh Tng l một tay roi quỉ khiếp thần kinh, người đồng thời v xứng ti với Hồ Ngạnh. Thn sinh c vẫn nối nghiệp nh, giữ vai tr đứng đầu hng v tại địa phương. Rồi đến Thanh Tng, tuy l gi, c vẫn tiếp nối thừa hưởng tinh hoa của con nh v. Học v th phải học lun cả thuốc v để tự chữa trị những chấn thương do đnh v gy nn. Tuy nhin trong trường hợp thương tch qu nặng th phải tm đến cc thầy thuốc v chuyn mn. Họ cũng trong đội ngũ lng v Bnh Định, v phải xuất thn từ những l v danh tiếng mới học được cc bi thuốc b truyền. Một số danh sư về thuốc v như : v sư Hồ Ngạnh, Ho thượng Huyền n trụ tr cha Bch Lin huyện An nhơn, L Văn Chương ở thị trấn Bnh Định, Minh Tn Phạm H Hải ở Qui Nhơn... tiếc rằng Hồ Ngạnh v sư Bch Lin đ qua đời, nhưng trong lng thuốc v

Bnh Định cn biết bao danh sư khc nối tiếp được chn truyền.

Ngy nay, lớp người trn dưới 60 tuổi đang giữ vai tr nng cốt cho lng v Bnh Định, tuy khng nhiều nhưng rải khắp nơi trong tỉnh. Ở Qui Nhơn c inh văn Tuấn, tc giả cuốn V thuật Cổ truyền Bnh Định; Kim nh gốc người Hoi nhơn; Nguyễn L Thanh. Ở Bnh kh c Hồ Sừng (chu nội Hồ Ngạnh), Phạm Thi, Phi Long. Huyện Tuy Phước c Thanh Hong (cựu Tổng thư k hội V thuật Bnh Định) ở Cầu Gnh, Hồng Khanh, Minh Tinh (con v sư X Ho) ở Trường c, oVăn Thanh ở Phước thuận v Trần Can ở ngả ba Diu Tr, cả hai đều thuộc mạch v của H Trọng Sơn; nh cha th c cc sư Hạnh Ha, Vạn Thanh ở cha Long phước, huyện An nhơn c L Thnh Nhn (con v sư L Xun Tạo) ở ập , Vũ L Cang. Huyện Ph ct c v sư Trần Diễn. V cc huyện pha bắc l Ph mỹ c Kim Ha, ở Hoi nhơn c Nguyễn văn Chức, Nguyễn Thnh Tn...

Mạch v Bnh Định như một dng sng, lc uốn khc, lc bằng phẳng, khi vơi khi đầy, nhưng với kh thế của đất trời "ba dng sng chảy, ba dy non cao, biển đng sng vỗ dạt do, thp kia lm bt ghi tiếng anh ho vo my xanh", dng chảy ấy khng bao giờ dứt.